dinh-luat-bao-toan-khoi-luong

Công thức về khối lượng của phản ứng: định luật và bài tập

XEM NHANH

Công thức về khối lượng của phản ứng được viết theo định luật bảo toàn khối lượng: với phản ứng A + B → C + D, ta có mA + mB = mC + mD. Nói cách khác, trong một phản ứng hóa học, tổng khối lượng các chất sản phẩm luôn bằng tổng khối lượng các chất tham gia phản ứng. Đây là kiến thức nền của chương trình Hóa học 8 (nay thuộc môn Khoa học tự nhiên 8) và được dùng xuyên suốt khi giải bài tập tính theo phương trình hóa học. Dưới đây là nội dung định luật, lý do khối lượng được bảo toàn, cách lập công thức, các lỗi hay gặp và 6 bài tập có lời giải chi tiết để bạn tự luyện.

Nội dung định luật bảo toàn khối lượng

Định luật bảo toàn khối lượng phát biểu: trong một phản ứng hóa học, tổng khối lượng của các chất sản phẩm bằng tổng khối lượng của các chất tham gia phản ứng. Từ phát biểu này, ta viết được công thức về khối lượng cho từng dạng phản ứng như bảng dưới.

Dạng phản ứng Công thức về khối lượng Ví dụ
A + B → C + D mA + mB = mC + mD Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂
A + B → C (hóa hợp) mA + mB = mC 2Mg + O₂ → 2MgO
A → B + C (phân hủy) mA = mB + mC CaCO₃ → CaO + CO₂
A + B → C + D + E mA + mB = mC + mD + mE CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + CO₂ + H₂O

Định luật được gắn với tên hai nhà khoa học Lô-mô-nô-xốp (M. V. Lomonosov, người Nga, 1711–1765) và La-voa-di-ê (A. L. Lavoisier, người Pháp, 1743–1794). Hai ông đã tiến hành độc lập các thí nghiệm cân chính xác khối lượng các chất trước và sau phản ứng trong bình kín, từ đó rút ra kết luận khối lượng không mất đi hay sinh ra trong phản ứng hóa học.

dinh-luat-bao-toan-khoi-luong-1

Vì sao khối lượng được bảo toàn?

Khối lượng được bảo toàn vì trong phản ứng hóa học, nguyên tử không bị mất đi hay sinh thêm mà chỉ sắp xếp lại. Cụ thể, chỉ có liên kết giữa các nguyên tử thay đổi, làm phân tử chất này biến thành phân tử chất khác. Số nguyên tử của mỗi nguyên tố trước và sau phản ứng giữ nguyên, khối lượng của mỗi nguyên tử cũng không đổi, nên tổng khối lượng các chất được bảo toàn.

Lấy ví dụ phản ứng 2H₂ + O₂ → 2H₂O. Trước phản ứng có 4 nguyên tử H và 2 nguyên tử O; sau phản ứng, 2 phân tử nước vẫn chứa đúng 4 nguyên tử H và 2 nguyên tử O. Tính theo nguyên tử khối: vế trái 2 × 2 + 32 = 36, vế phải 2 × 18 = 36, hai vế bằng nhau.

Đây cũng là lý do khi viết phương trình phải cân bằng số nguyên tử mỗi nguyên tố ở hai vế. Bạn có thể ôn lại các phương pháp trong bài cân bằng phương trình hóa học.

dinh-luat-bao-toan-khoi-luong-2

Cách áp dụng công thức về khối lượng

Áp dụng định luật gồm ba bước đơn giản: viết sơ đồ phản ứng, lập công thức về khối lượng, rồi thay số để tìm chất chưa biết.

  1. Viết sơ đồ hoặc phương trình chữ của phản ứng, xác định rõ chất tham gia và sản phẩm (kể cả chất khí).
  2. Viết công thức về khối lượng: tổng khối lượng chất tham gia = tổng khối lượng sản phẩm.
  3. Thay các khối lượng đã biết, tính khối lượng chất còn lại.

Lưu ý: trong phản ứng có n chất (kể cả chất tham gia và sản phẩm), nếu biết khối lượng của (n − 1) chất thì tính được khối lượng của chất còn lại. Nhờ vậy, nhiều bài toán không cần cân bằng phương trình hay tính số mol vẫn tìm được đáp án nhanh.

Hệ kín và hệ hở khác nhau thế nào?

Định luật luôn đúng cho toàn bộ các chất, nhưng khối lượng đo được trên cân có thể thay đổi tùy hệ thí nghiệm có kín hay không.

Tình huống Hệ kín (bình đậy kín) Hệ hở (để ngoài không khí)
Nung đá vôi Khối lượng bình không đổi Chất rắn nhẹ đi do CO₂ bay ra
Đốt kim loại (Mg, Cu) Khối lượng bình không đổi Chất rắn nặng thêm do kết hợp O₂ từ không khí
Kim loại tác dụng với axit tạo khí Khối lượng bình không đổi Khối lượng cốc giảm do H₂ thoát ra

Bài tập công thức về khối lượng có lời giải

Các bài dưới đi từ dễ đến khó; mọi đáp án đều đã được kiểm tra lại bằng cách tính theo số mol.

Bài 1: Đốt cháy hết 4,8 gam magie trong khí oxi thu được 8 gam magie oxit. Tính khối lượng oxi đã phản ứng.

  • Phương trình chữ: Magie + Oxi → Magie oxit.
  • Công thức về khối lượng: mMg + mO₂ = mMgO.
  • mO₂ = 8 − 4,8 = 3,2 gam.

Kiểm tra: nMg = 4,8 : 24 = 0,2 mol → nO₂ = 0,1 mol → mO₂ = 0,1 × 32 = 3,2 gam.

Bài 2: Nung 10 gam đá vôi (CaCO₃) thu được 5,6 gam vôi sống (CaO) và khí cacbonic. Tính khối lượng khí cacbonic.

  • CaCO₃ → CaO + CO₂.
  • mCaCO₃ = mCaO + mCO₂ → mCO₂ = 10 − 5,6 = 4,4 gam.

Đây là phản ứng phân hủy; bạn có thể đọc thêm về đặc điểm loại phản ứng này trong bài phản ứng phân hủy là gì.

Bài 3: Cho 5,6 gam sắt tác dụng với 7,3 gam axit clohiđric, thu được 12,7 gam sắt(II) clorua và khí hiđro. Tính khối lượng khí hiđro.

  • Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂.
  • mH₂ = (5,6 + 7,3) − 12,7 = 0,2 gam.

Kết quả trùng với tính theo số mol: 0,1 mol H₂ × 2 g/mol = 0,2 gam. Ôn lại cách tính số mol trong bài khối lượng mol.

dinh-luat-bao-toan-khoi-luong-3

Bài 4: Nung nóng 6,4 gam đồng trong không khí, sau phản ứng thu được 8 gam đồng(II) oxit. Tính khối lượng oxi đã tham gia và giải thích vì sao chất rắn nặng hơn.

  • 2Cu + O₂ → 2CuO.
  • mO₂ = mCuO − mCu = 8 − 6,4 = 1,6 gam.
  • Chất rắn nặng thêm 1,6 gam chính là khối lượng oxi trong không khí đã kết hợp với đồng.

Kiểm tra: nCu = 6,4 : 64 = 0,1 mol → nCuO = 0,1 mol → mCuO = 0,1 × 80 = 8 gam.

Bài 5: Đốt cháy hoàn toàn m gam khí metan (CH₄) cần dùng 6,4 gam khí oxi, thu được 4,4 gam khí CO₂ và 3,6 gam hơi nước. Tính m.

  • CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O.
  • mCH₄ + mO₂ = mCO₂ + mH₂O → m = (4,4 + 3,6) − 6,4 = 1,6 gam.

Kiểm tra: nCH₄ = 1,6 : 16 = 0,1 mol, cần 0,2 mol O₂ (6,4 gam), tạo 0,1 mol CO₂ (4,4 gam) và 0,2 mol H₂O (3,6 gam).

Bài 6 (có chất dư): Cho 6,5 gam kẽm vào dung dịch chứa 14,6 gam HCl (dư). Phản ứng xong thu được 13,6 gam kẽm clorua và 0,2 gam khí hiđro. Tính khối lượng HCl đã phản ứng.

  • Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂.
  • mHCl phản ứng = (13,6 + 0,2) − 6,5 = 7,3 gam.
  • Lượng HCl còn dư là 14,6 − 7,3 = 7,3 gam, không được đưa vào công thức về khối lượng.

Kiểm tra: nZn = 6,5 : 65 = 0,1 mol → nHCl = 0,2 mol → 0,2 × 36,5 = 7,3 gam.

Lưu ý khi áp dụng định luật

Phần lớn lỗi sai khi dùng công thức về khối lượng đến từ việc bỏ sót chất hoặc tính nhầm chất dư.

  • Phải tính cả khối lượng chất khí tham gia hoặc tạo thành. Ví dụ, nung đá vôi trong hệ hở thì khối lượng chất rắn giảm vì khí CO₂ bay đi, không phải vì khối lượng mất đi.
  • Khi đốt kim loại trong không khí, khối lượng chất rắn tăng vì có thêm oxi kết hợp, như ở bài 4.
  • Định luật chỉ áp dụng cho các chất thực sự tham gia phản ứng, không tính phần chất còn dư (bài 6).
  • Công thức về khối lượng không phụ thuộc hệ số cân bằng; hệ số chỉ cần khi bạn tính theo số mol.
  • Định luật áp dụng cho phản ứng hóa học thông thường, không áp dụng cho biến đổi hạt nhân.

Bài 1 và bài 4 đều là phản ứng hóa hợp; xem thêm cách nhận biết trong bài phản ứng hóa hợp là gì.

dinh-luat-bao-toan-khoi-luong-4

Câu hỏi thường gặp

Viết công thức về khối lượng của phản ứng như thế nào?

Với phản ứng A + B → C + D, công thức là mA + mB = mC + mD: tổng khối lượng chất tham gia bằng tổng khối lượng sản phẩm.

Định luật bảo toàn khối lượng phát biểu thế nào?

Trong một phản ứng hóa học, tổng khối lượng các chất sản phẩm bằng tổng khối lượng các chất tham gia phản ứng.

Vì sao trong phản ứng hóa học khối lượng được bảo toàn?

Vì chỉ liên kết giữa các nguyên tử thay đổi; số nguyên tử của mỗi nguyên tố và khối lượng của chúng giữ nguyên.

Ai tìm ra định luật bảo toàn khối lượng?

Định luật gắn với tên Lô-mô-nô-xốp (Nga) và La-voa-di-ê (Pháp), hai nhà khoa học đã làm thí nghiệm độc lập ở thế kỷ XVIII.

Vì sao nung đá vôi thì khối lượng chất rắn giảm?

Vì khí CO₂ tạo thành bay ra ngoài; nếu tính cả CO₂ thì tổng khối lượng các chất vẫn được bảo toàn.

Định luật bảo toàn khối lượng học ở lớp mấy?

Định luật được học trong chương trình Hóa học 8, nay thuộc môn Khoa học tự nhiên 8.

Kết luận

Công thức về khối lượng của phản ứng A + B → C + D là mA + mB = mC + mD, xuất phát từ định luật bảo toàn khối lượng của Lô-mô-nô-xốp và La-voa-di-ê. Khi biết khối lượng của tất cả các chất trừ một chất, bạn tính được ngay chất còn lại mà không cần cân bằng phương trình. Hãy nhớ tính đủ các chất khí và loại bỏ phần chất dư để tránh sai đáp án.

Xem thêm:

Tin mới nhất
legendary-la-gi
Legendary là gì? Nghĩa, cách đọc và cách dùng trong game
boruto-manga
Boruto manga: nội dung, thứ tự đọc và Two Blue Vortex
challenges-cloudflare-com-la-gi
Challenges cloudflare com là gì? Có an toàn không, cách xử lý
dinh-luat-bao-toan-khoi-luong
Công thức về khối lượng của phản ứng: định luật và bài tập