woke-la-gi

Woke là gì? Nghĩa, nguồn gốc và cách dùng từ woke

XEM NHANH

Bạn thấy chữ “woke” xuất hiện trong bình luận phim, bài báo nước ngoài hay video TikTok nhưng không chắc người viết đang khen hay chê? Đó là chuyện rất thường gặp, vì từ này có hai lớp nghĩa khá khác nhau. Ban đầu, woke là một từ trong tiếng Anh của người Mỹ gốc Phi (AAVE), mang nghĩa “tỉnh thức” trước định kiến và phân biệt chủng tộc. Về sau, nó lan rộng trên mạng xã hội và bị một bộ phận người dùng dùng với ý mỉa mai. Dưới đây là nghĩa theo từ điển, nguồn gốc, cách dùng kèm ví dụ câu và một bài tập nhỏ để bạn tự kiểm tra.

Woke là gì?

Woke là tính từ tiếng Anh (lóng, gốc Mỹ) chỉ người nhận thức và chú ý đến các vấn đề công bằng xã hội, đặc biệt là phân biệt chủng tộc. Từ điển Merriam-Webster định nghĩa woke là “aware of and actively attentive to important facts and issues (especially issues of racial and social justice)”, tức “nhận thức và chủ động quan tâm đến những sự thật, vấn đề quan trọng (nhất là công bằng chủng tộc và xã hội)”, và gắn nhãn tiếng lóng Mỹ.

Thông tin Chi tiết
Từ loại Tính từ (adjective); danh từ liên quan: wokeness
Nghĩa gốc Tỉnh táo, nhận thức được định kiến và phân biệt chủng tộc
Nguồn gốc Tiếng Anh của người Mỹ gốc Phi (African American Vernacular English – AAVE)
Cụm phổ biến “stay woke” – hãy luôn tỉnh táo
Nghĩa mở rộng Quan tâm đến bất bình đẳng xã hội nói chung
Nghĩa mỉa mai (về sau) Chê một quan điểm, sản phẩm là “chạy theo xu hướng tiến bộ” một cách gượng ép

Về ngữ pháp, “woke” còn là dạng quá khứ của động từ “wake” (thức dậy), ví dụ “I woke up at 7” nghĩa là “Tôi thức dậy lúc 7 giờ”. Theo Wikipedia, trong một số biến thể AAVE, “woke” được dùng thay cho “woken” (quá khứ phân từ), và từ đó trở thành tính từ mang nghĩa “đang tỉnh”. Nghĩa xã hội là nghĩa mà phần lớn người tìm hiểu “woke là gì” muốn biết.

woke-la-gi-1

Nguồn gốc và sự thay đổi nghĩa của từ woke

Nghĩa của woke đi từ một lời nhắc nhở trong cộng đồng người Mỹ gốc Phi đến một từ phổ biến toàn cầu, rồi thành một nhãn tranh cãi. Các mốc dưới đây được tổng hợp từ Merriam-Webster và Wikipedia:

Thời điểm Sự kiện
Năm 1938 Ca sĩ Lead Belly, trong lời nói cuối bản ghi âm “Scottsboro Boys”, khuyên người nghe “best stay woke, keep their eyes open” (nên luôn tỉnh táo, mở to mắt)
Năm 1962 Tờ New York Times đăng bài về ngôn ngữ của người Mỹ gốc Phi với tiêu đề “If You’re Woke You Dig It”
Năm 2008 Bài hát “Master Teacher” của Erykah Badu với câu “I stay woke” giúp nghĩa “nhận thức xã hội” được biết đến rộng hơn
Năm 2014 Trong các cuộc biểu tình ở Ferguson (Mỹ), cụm “stay woke” được dùng để kêu gọi chú ý tới vấn đề bạo lực của cảnh sát
Năm 2017 Oxford English Dictionary bổ sung nghĩa chính trị của woke; Hiệp hội Phương ngữ Mỹ (American Dialect Society) chọn woke là từ lóng của năm
Khoảng năm 2019 trở đi Từ này được một số người, nhất là phía bảo thủ, dùng với ý mỉa mai để chê các phong trào xã hội là hời hợt, “làm màu”

Có thể thấy, cùng một từ nhưng sắc thái đã đổi theo người dùng: với cộng đồng gốc, woke là lời tự nhắc giữ cảnh giác; khi lan ra đại chúng, nó vừa được dùng như lời khen vừa bị dùng như lời chê.

woke-la-gi-2

Hai lớp nghĩa: trung tính và mỉa mai

Muốn hiểu đúng woke, bạn cần xác định người nói đang dùng nghĩa gốc hay nghĩa mỉa mai. Bảng sau giúp bạn phân biệt nhanh:

Tiêu chí Nghĩa gốc / trung tính Nghĩa mỉa mai
Ý chính Tỉnh táo, nhận thức về bất công Chạy theo “đúng đắn chính trị” một cách gượng ép
Ai hay dùng Cộng đồng gốc, người ủng hộ phong trào xã hội Người phản đối hoặc hoài nghi các phong trào đó
Dấu hiệu trong câu “stay woke”, “get woke”, đi kèm lời kêu gọi “too woke”, “go woke, go broke”, đi kèm lời chê
Ví dụ “Stay woke about what’s happening in your city.” “That ad is so woke it’s annoying.”

Bài viết này chỉ giải thích cách từ được dùng, không đánh giá bên nào đúng. Khi tự dùng từ này, bạn nên lưu ý nó dễ gây hiểu lầm hoặc tranh cãi, nhất là trong môi trường học tập, công việc.

Woke culture, wokeness, wokery, woke-washing nghĩa là gì?

Quanh từ woke có nhiều từ phái sinh, phần lớn mang sắc thái phê phán. Theo Wikipedia và Oxford English Dictionary:

Từ Nghĩa
Stay woke Hãy luôn tỉnh táo, nhận thức về bất công
Wokeness Danh từ: trạng thái/tư tưởng “woke”; hiện hay được dùng trong tranh luận chính trị
Woke culture “Văn hóa woke”, cách gọi chung các xu hướng chú trọng công bằng xã hội, thường dùng với ý phê phán
Wokery Cách gọi mang ý chê bai; Oxford English Dictionary ghi nhận từ năm 2016
Woke-washing / woke capitalism Phê phán doanh nghiệp dùng thông điệp tiến bộ chủ yếu để quảng bá, kiếm lợi; cụm “woke capitalism” được cho là do cây bút Ross Douthat đặt ra

Vì “woke” có nhiều cách hiểu, cùng một câu có thể mang nghĩa khen hoặc chê tùy người nói và ngữ cảnh.

woke-la-gi-3

Cách dùng từ woke trong câu (kèm ví dụ)

Woke có thể là động từ quá khứ, tính từ trung tính hoặc tính từ mỉa mai, và nghĩa được quyết định bởi cấu trúc câu.

  • Động từ (quá khứ của wake): “She woke up late this morning.” – Sáng nay cô ấy dậy muộn.
  • Động từ: “The noise woke me.” – Tiếng ồn làm tôi thức giấc.
  • Tính từ, trung tính: “The song asks listeners to stay woke.” – Bài hát kêu gọi người nghe luôn tỉnh táo trước bất công.
  • Tính từ, trung tính: “He became more woke after reading about the history of civil rights.” – Anh ấy nhận thức rõ hơn về bất công sau khi đọc về lịch sử dân quyền.
  • Tính từ, mỉa mai: “Critics called the movie too woke.” – Một số người chê bộ phim “woke” quá mức (ý nói chạy theo xu hướng một cách gượng ép).

Mẹo nhỏ: nếu sau woke có “up” hoặc một tân ngữ (me, him…), gần như chắc chắn đó là động từ “thức dậy”. Nếu woke đứng sau “be/stay/get/too/so”, đó là tính từ, và bạn cần đọc thêm ngữ cảnh để biết sắc thái. Nếu thích tìm hiểu thêm các từ lóng tiếng Anh, bạn có thể xem lock in là gì hay legendary là gì.

Bài tập nhỏ: xác định nghĩa của woke

Hãy cho biết “woke” trong mỗi câu là (A) động từ “thức dậy”, (B) tính từ nghĩa trung tính “tỉnh thức”, hay (C) tính từ nghĩa mỉa mai.

  1. “I woke up at 6 to catch the bus.”
  2. “Stay woke and read the news carefully.”
  3. “Ugh, another woke ad trying to sell me shoes.”
  4. “The baby woke twice last night.”
  5. “The documentary helped many young people get woke about inequality.”

Lời giải:

  1. A – có “up” và chủ ngữ “I”, là động từ quá khứ: “Tôi dậy lúc 6 giờ để kịp xe buýt.”
  2. B – cụm “stay woke” là lời kêu gọi tỉnh táo: “Hãy luôn tỉnh táo và đọc tin tức cẩn thận.”
  3. C – thán từ “Ugh” và ý chê quảng cáo cho thấy sắc thái mỉa mai: “Lại một quảng cáo ‘woke’ cố bán giày cho tôi.”
  4. A – chủ ngữ “the baby” thực hiện hành động thức giấc: “Đêm qua em bé thức giấc hai lần.”
  5. B – “get woke about inequality” là nhận thức về bất bình đẳng: “Bộ phim tài liệu giúp nhiều bạn trẻ nhận thức về bất bình đẳng.”

Woke có phải từ lóng Gen Z không?

Woke phổ biến với millennials và Gen Z nhờ mạng xã hội, nhưng lịch sử của nó lâu hơn nhiều so với các từ lóng mới. Từ những năm 1930 nó đã có mặt trong cộng đồng người Mỹ gốc Phi, đến cuối thập niên 2010 mới bùng nổ trên Twitter, Instagram rồi TikTok. Đến nay, woke vẫn là một từ gây tranh cãi trong đời sống chính trị, xã hội ở nhiều nước nói tiếng Anh, nên nó khác với những từ lóng vui vẻ, vô hại.

Nếu bạn quan tâm đến cách giới trẻ diễn đạt cảm xúc trên mạng, có thể xem thêm bài overwhelmed là gì.

woke-la-gi-4

Câu hỏi thường gặp

Woke nghĩa tiếng Việt là gì?

Nghĩa gốc là “tỉnh thức”, tức nhận thức được định kiến, phân biệt chủng tộc và bất bình đẳng xã hội. Ngoài ra, woke còn là quá khứ của động từ wake (thức dậy).

Stay woke nghĩa là gì?

Stay woke nghĩa là hãy luôn tỉnh táo, để ý đến những bất công trong xã hội. Cụm này được Lead Belly dùng từ năm 1938 và phổ biến hơn nhờ bài hát “Master Teacher” của Erykah Badu (2008).

Từ woke có nguồn gốc từ đâu?

Woke bắt nguồn từ tiếng Anh của người Mỹ gốc Phi (AAVE), được dùng từ những năm 1930 hoặc sớm hơn để nói về sự cảnh giác trước phân biệt chủng tộc.

Woke được đưa vào từ điển khi nào?

Oxford English Dictionary bổ sung nghĩa chính trị của woke vào năm 2017. Merriam-Webster cũng có mục từ này với nhãn tiếng lóng Mỹ.

Wokery là gì?

Wokery là cách gọi mang ý chê bai các quan điểm, hành động bị coi là “woke”, được Oxford English Dictionary ghi nhận từ năm 2016.

Gọi ai đó là woke là khen hay chê?

Tùy ngữ cảnh: trong cộng đồng gốc, đó là lời ghi nhận sự tỉnh táo; trong nhiều tranh luận gần đây, đó lại là lời mỉa mai. Hãy đọc cả câu và xem ai đang nói.

Kết luận

Woke ban đầu là từ trong tiếng Anh của người Mỹ gốc Phi, nghĩa là tỉnh thức trước định kiến chủng tộc, sau đó mở rộng sang nhận thức về bất bình đẳng xã hội và được Oxford English Dictionary ghi nhận năm 2017. Từ khoảng năm 2019, woke còn bị dùng với ý mỉa mai. Vì vậy, khi gặp từ này, bạn hãy nhìn cấu trúc câu và ngữ cảnh để biết người nói đang khen, chê hay chỉ đơn giản là “thức dậy”.

Xem thêm:

Tin mới nhất
xac-nhan-tinh-trang-hon-nhan-online
Xác nhận tình trạng hôn nhân online trên VNeID thế nào?
man-hinh-loading
Màn hình loading là gì? Thành phần và cách xử lý khi bị treo
woke-la-gi
Woke là gì? Nghĩa, nguồn gốc và cách dùng từ woke
dat-cau-voi-quan-he-tu
Đặt câu với quan hệ từ: 25 câu mẫu và cặp quan hệ từ