hieu-hai-binh-phuong

Hiệu hai bình phương: công thức A² − B², ví dụ và bài tập

XEM NHANH

Hằng đẳng thức hiệu hai bình phương: A² − B² = (A − B)(A + B). Nghĩa là hiệu bình phương của hai biểu thức bằng tích của hiệu và tổng hai biểu thức đó. Ví dụ: x² − 9 = (x − 3)(x + 3); 99² − 1 = 98 × 100 = 9.800. Đây là một trong 7 hằng đẳng thức đáng nhớ của Toán 8, thường dùng để phân tích đa thức thành nhân tử, tính nhanh và rút gọn biểu thức. Dưới đây là công thức, cách chứng minh, bốn dạng bài thường gặp kèm lời giải chi tiết và một bộ bài tập tự luyện có đáp án để bạn tự kiểm tra.

Công thức hiệu hai bình phương

Hiệu hai bình phương cho biết cách biến một hiệu thành một tích, và ngược lại.

A² − B² = (A − B)(A + B)

Trong đó A, B có thể là số, biến hoặc cả một biểu thức như 2x, x + 1, 3y².

Thông tin Chi tiết
Phát biểu Hiệu hai bình phương bằng tích của hiệu và tổng
Chiều thuận A² − B² → (A − B)(A + B): phân tích thành nhân tử
Chiều ngược (A − B)(A + B) → A² − B²: nhân nhanh
Vị trí Hằng đẳng thức đáng nhớ thứ 3, chương trình Toán 8

Chứng minh hằng đẳng thức hiệu hai bình phương

Có hai cách chứng minh quen thuộc: nhân đa thức và minh họa bằng diện tích.

Cách 1 – Nhân đa thức với đa thức ở vế phải:

(A − B)(A + B) = A² + AB − BA − B² = A² − B².

Vì AB = BA nên hai hạng tử ở giữa triệt tiêu nhau. Nếu chưa vững phần nhân và thu gọn, bạn có thể ôn lại trong bài đa thức là gì và cách thu gọn đa thức.

Cách 2 – Minh họa hình học: lấy hình vuông cạnh a, cắt bỏ một hình vuông cạnh b (b < a) ở góc. Phần còn lại có diện tích a² − b². Cắt phần này thành hai hình chữ nhật rồi ghép lại, ta được một hình chữ nhật có hai cạnh (a − b) và (a + b), nên diện tích cũng bằng (a − b)(a + b).

hieu-hai-binh-phuong-3

Dạng 1: Phân tích đa thức thành nhân tử

Đây là dạng phổ biến nhất: viết mỗi hạng tử thành bình phương rồi áp dụng công thức.

  • x² − 16 = x² − 4² = (x − 4)(x + 4)
  • 4x² − 25 = (2x)² − 5² = (2x − 5)(2x + 5)
  • 9x² − y² = (3x)² − y² = (3x − y)(3x + y)
  • (x + 1)² − 4 = (x + 1 − 2)(x + 1 + 2) = (x − 1)(x + 3)
  • x⁴ − 1 = (x² − 1)(x² + 1) = (x − 1)(x + 1)(x² + 1)

Ví dụ có lời giải: Phân tích (x + 5)² − (x − 1)² thành nhân tử.

Lời giải: Đặt A = x + 5, B = x − 1. Khi đó:

(x + 5)² − (x − 1)² = [(x + 5) − (x − 1)][(x + 5) + (x − 1)] = 6(2x + 4) = 12(x + 2).

Mẹo: khi B là một biểu thức có dấu trừ, luôn đặt B trong ngoặc trước khi trừ để không sai dấu.

Dạng 2: Tính nhanh

Với các tích hai số đối xứng quanh một số tròn, hãy đưa về dạng (a − b)(a + b) để tính nhẩm.

  • 101 × 99 = (100 + 1)(100 − 1) = 100² − 1² = 10.000 − 1 = 9.999
  • 52² − 48² = (52 − 48)(52 + 48) = 4 × 100 = 400
  • 99² − 1 = (99 − 1)(99 + 1) = 98 × 100 = 9.800
  • 2,5² − 1,5² = (2,5 − 1,5)(2,5 + 1,5) = 1 × 4 = 4
  • 43 × 37 = (40 + 3)(40 − 3) = 40² − 3² = 1.600 − 9 = 1.591

Ví dụ có lời giải: Tính nhanh 2026² − 2025².

Lời giải: 2026² − 2025² = (2026 − 2025)(2026 + 2025) = 1 × 4.051 = 4.051.

Nhận xét: hiệu bình phương của hai số tự nhiên liên tiếp luôn bằng tổng của hai số đó.

Dạng 3: Rút gọn biểu thức

Khi biểu thức có tích dạng (A − B)(A + B), hãy viết ngay thành A² − B² rồi thu gọn.

Ví dụ 1: Rút gọn A = (x + 2)(x − 2) − (x² − 5).

Lời giải: A = x² − 4 − x² + 5 = 1. Biểu thức không phụ thuộc vào x.

Ví dụ 2: Rút gọn B = (2x + 3)(2x − 3) − 4x(x − 1).

Lời giải: B = 4x² − 9 − 4x² + 4x = 4x − 9.

Ví dụ 3: Rút gọn C = (x + y)² − (x − y)².

Lời giải: C = [(x + y) − (x − y)][(x + y) + (x − y)] = 2y · 2x = 4xy.

Dạng 4: Giải phương trình

Đưa vế trái về dạng tích bằng 0, rồi cho từng nhân tử bằng 0.

Ví dụ 1: Giải phương trình x² − 49 = 0.

Lời giải: (x − 7)(x + 7) = 0 ⇔ x = 7 hoặc x = −7.

Ví dụ 2: Giải phương trình (2x − 1)² − 9 = 0.

Lời giải: (2x − 1 − 3)(2x − 1 + 3) = 0 ⇔ (2x − 4)(2x + 2) = 0 ⇔ x = 2 hoặc x = −1.

Ví dụ 3: Giải phương trình 25x² − (x + 4)² = 0.

Lời giải: (5x)² − (x + 4)² = 0 ⇔ (5x − x − 4)(5x + x + 4) = 0 ⇔ (4x − 4)(6x + 4) = 0 ⇔ x = 1 hoặc x = −2/3.

Thử lại với x = 1: 25 − 25 = 0, đúng. Khi giải phương trình dạng x² = a (a ≥ 0), nghiệm là ±√a; bạn có thể xem thêm bài căn bậc hai là gì để hiểu rõ phần này.

hieu-hai-binh-phuong-1

Phân biệt hiệu hai bình phương và bình phương của một hiệu

Hai công thức này dễ nhầm vì cùng có A, B và dấu trừ, nhưng kết quả khác hẳn nhau.

Hằng đẳng thức Công thức Số hạng tử sau khai triển
Bình phương của một tổng (A + B)² = A² + 2AB + B² 3
Bình phương của một hiệu (A − B)² = A² − 2AB + B² 3
Hiệu hai bình phương A² − B² = (A − B)(A + B) 2

Lỗi hay gặp:

  • Viết (A − B)² = A² − B²: sai, vì còn thiếu hạng tử −2AB.
  • Phân tích x² + 9 = (x − 3)(x + 3): sai, vì (x − 3)(x + 3) = x² − 9.
  • Quên bình phương hệ số: 4x² là (2x)², không phải 4(x)² rồi lấy A = 4x.

Hiệu hai bình phương còn xuất hiện trong hình học, chẳng hạn khi tính cạnh góc vuông bằng định lý Pytago: b² = c² − a² = (c − a)(c + a). Ví dụ c = 13, a = 5 thì b² = 8 × 18 = 144, nên b = 12.

hieu-hai-binh-phuong-2

Bài tập tự luyện có đáp án

Bạn hãy tự giải trước, sau đó đối chiếu với đáp án ở cột bên phải.

Bài Đề bài Đáp án
1 Phân tích 16x² − 1 (4x − 1)(4x + 1)
2 Phân tích x² − 0,25 (x − 0,5)(x + 0,5)
3 Tính nhanh 98 × 102 100² − 2² = 9.996
4 Tính nhanh 75² − 25² 50 × 100 = 5.000
5 Rút gọn (x − 3)(x + 3) − x(x + 2) −2x − 9
6 Giải x² − 36 = 0 x = 6 hoặc x = −6
7 Giải (x + 2)² − 1 = 0 x = −1 hoặc x = −3

Câu hỏi thường gặp

Công thức hiệu hai bình phương là gì?

A² − B² = (A − B)(A + B). Hiệu bình phương của hai biểu thức bằng tích của hiệu và tổng hai biểu thức đó.

Hiệu hai bình phương là hằng đẳng thức thứ mấy?

Theo thứ tự thường dùng trong sách giáo khoa Toán 8, hiệu hai bình phương là hằng đẳng thức đáng nhớ thứ 3, sau bình phương của một tổng và bình phương của một hiệu.

Phân tích x² − 9 thành nhân tử như thế nào?

Viết 9 = 3², khi đó x² − 9 = x² − 3² = (x − 3)(x + 3).

(A − B)² có bằng A² − B² không?

Không. (A − B)² = A² − 2AB + B², còn A² − B² = (A − B)(A + B). Hai biểu thức chỉ bằng nhau khi B = 0 hoặc A = B.

Tổng hai bình phương A² + B² có phân tích được như hiệu không?

Không có hằng đẳng thức tương tự cho A² + B² trong tập số thực ở chương trình phổ thông. Ví dụ x² + 4 không phân tích được thành tích hai nhân tử bậc nhất với hệ số thực.

Làm sao nhận ra một biểu thức có dạng hiệu hai bình phương?

Biểu thức gồm hai hạng tử, mang dấu trừ ở giữa, và mỗi hạng tử viết được dưới dạng bình phương của một số hoặc một biểu thức, như 25x² = (5x)² hay 0,04 = 0,2².

Kết luận

Hiệu hai bình phương A² − B² = (A − B)(A + B) là hằng đẳng thức ngắn gọn nhưng được dùng rất nhiều trong Toán 8 và các lớp trên: từ phân tích nhân tử, tính nhẩm, rút gọn đến giải phương trình. Bí quyết là nhận ra hai hạng tử đều là bình phương và nối với nhau bằng dấu trừ. Bạn nên luyện thêm các bài tập ở trên, đồng thời ôn lại cả bảng hằng đẳng thức đáng nhớ để không nhầm với bình phương của một hiệu.

Xem thêm:

Định lý Pytago: công thức, định lý đảo, ví dụ áp dụng

Căn bậc hai là gì? Căn bậc hai số học, công thức và bài tập

Tin mới nhất
tuff-la-gi
Tuff là gì? Nghĩa của tuff, so tuff trên TikTok
hmm-la-gi
Hmm là gì? Ý nghĩa tin nhắn hmm và cách hiểu đúng
sung-jin-woo
Sung Jin-woo là ai? Tiểu sử, sức mạnh Vua Bóng Tối Solo Leveling
vegeta
Vegeta là ai? Hoàng tử Saiyan và các dạng biến hình Dragon Ball