Khi làm bài Toán 12 về ứng dụng đạo hàm, rất nhiều bạn mất điểm chỉ vì nhầm “điểm cực trị của hàm số” với “điểm cực trị của đồ thị hàm số”. Điểm cực trị của đồ thị hàm số y = f(x) là điểm M(x₀; f(x₀)), trong đó x₀ là điểm cực đại hoặc cực tiểu của hàm số. Để tìm, bạn tính đạo hàm f'(x), giải f'(x) = 0 (và xét cả điểm f'(x) không xác định), rồi xét dấu f'(x): đổi dấu từ dương sang âm là cực đại, từ âm sang dương là cực tiểu. Dưới đây là định nghĩa, hai quy tắc tìm cực trị, bảng tra nhanh và các ví dụ có lời giải chi tiết cho hàm bậc ba, trùng phương, phân thức và bài toán chứa tham số m.
Phân biệt các khái niệm về cực trị
Ba khái niệm dưới đây nghe gần giống nhau nhưng đáp án lại khác nhau hoàn toàn.
| Khái niệm | Là gì | Ví dụ (với y = x³ − 3x) |
|---|---|---|
| Điểm cực đại/cực tiểu của hàm số | Giá trị x₀ (hoành độ) | x = −1 (cực đại), x = 1 (cực tiểu) |
| Giá trị cực đại/cực tiểu | Giá trị f(x₀) | yCĐ = 2, yCT = −2 |
| Điểm cực trị của đồ thị hàm số | Điểm M(x₀; f(x₀)) | (−1; 2) và (1; −2) |
Kiểm tra nhanh: y = x³ − 3x có y’ = 3x² − 3 = 0 ⇔ x = ±1; y(−1) = −1 + 3 = 2 và y(1) = 1 − 3 = −2.
Lưu ý: đề hỏi “điểm cực trị của hàm số” thì trả lời giá trị x; đề hỏi “điểm cực trị của đồ thị hàm số” thì trả lời tọa độ điểm (x; y). Đây là lỗi nhầm lẫn rất hay gặp trong bài trắc nghiệm.

Định nghĩa cực đại, cực tiểu
Cực trị là khái niệm mang tính địa phương, chỉ so sánh f(x₀) với các giá trị lân cận. Cho hàm số y = f(x) xác định và liên tục trên khoảng (a; b) chứa x₀.
- Nếu tồn tại số h > 0 sao cho f(x) < f(x₀) với mọi x ∈ (x₀ − h; x₀ + h), x ≠ x₀, thì hàm số đạt cực đại tại x₀.
- Nếu tồn tại số h > 0 sao cho f(x) > f(x₀) với mọi x ∈ (x₀ − h; x₀ + h), x ≠ x₀, thì hàm số đạt cực tiểu tại x₀.
Vì chỉ xét lân cận nên giá trị cực đại không nhất thiết là giá trị lớn nhất của hàm số, và một hàm có thể có giá trị cực đại nhỏ hơn giá trị cực tiểu. Cực trị gắn chặt với sự đồng biến, nghịch biến; bạn có thể ôn lại trong bài tính đơn điệu của hàm số.
Quy tắc tìm điểm cực trị
Có hai quy tắc, chọn quy tắc nào tùy dạng hàm và độ phức tạp của đạo hàm.
Quy tắc 1 (dùng bảng biến thiên):
- Tìm tập xác định.
- Tính f'(x). Tìm các điểm tại đó f'(x) = 0 hoặc f'(x) không xác định.
- Lập bảng biến thiên, xét dấu f'(x).
- f'(x) đổi dấu từ + sang − khi qua x₀ thì x₀ là điểm cực đại; đổi dấu từ − sang + thì x₀ là điểm cực tiểu.
Cách trình bày bảng chi tiết có trong bài lập bảng biến thiên.
Quy tắc 2 (dùng đạo hàm cấp hai): giả sử f'(x₀) = 0 và f có đạo hàm cấp hai tại x₀.
- Nếu f”(x₀) < 0 thì x₀ là điểm cực đại.
- Nếu f”(x₀) > 0 thì x₀ là điểm cực tiểu.
- Nếu f”(x₀) = 0 thì chưa kết luận được, phải quay lại quy tắc 1.
| Tiêu chí | Quy tắc 1 | Quy tắc 2 |
|---|---|---|
| Công cụ | Dấu của f'(x) | Dấu của f”(x₀) |
| Xử lý điểm f'(x) không xác định | Có | Không |
| Phù hợp với | Mọi hàm, nhất là phân thức, chứa căn, trị tuyệt đối | Đa thức, hàm lượng giác, bài tham số “đạt cực đại tại x₀” |
| Hạn chế | Phải xét dấu trên từng khoảng | Bó tay khi f”(x₀) = 0 |
Ôn lại các công thức cần dùng trong bài bảng công thức đạo hàm hoặc bài đạo hàm lớp 11.

Ví dụ tìm điểm cực trị của đồ thị hàm số
Các ví dụ đi từ dạng cơ bản đến dạng có tham số, mỗi bước đều có thể tự kiểm lại bằng cách thay số.
Ví dụ 1 (hàm bậc ba): Tìm điểm cực trị của đồ thị hàm số y = x³ − 3x² + 2.
- Tập xác định: ℝ. y’ = 3x² − 6x = 3x(x − 2).
- y’ = 0 ⇔ x = 0 hoặc x = 2.
- y” = 6x − 6. Tại x = 0: y” = −6 < 0 nên x = 0 là điểm cực đại, y(0) = 2.
- Tại x = 2: y” = 6 > 0 nên x = 2 là điểm cực tiểu, y(2) = 8 − 12 + 2 = −2.
- Kết luận: đồ thị có điểm cực đại (0; 2) và điểm cực tiểu (2; −2).
Mở rộng: đường thẳng đi qua hai điểm cực trị là y = −2x + 2. Bạn có thể kiểm tra: x = 0 cho y = 2, x = 2 cho y = −2. Cách tìm nhanh là chia y cho y’, phần dư chính là phương trình đường thẳng: y = (x/3 − 1/3)·y’ + (−2x + 2).
Ví dụ 2 (hàm trùng phương): Tìm điểm cực trị của đồ thị hàm số y = x⁴ − 2x² + 1.
- y’ = 4x³ − 4x = 4x(x² − 1). y’ = 0 ⇔ x = 0, x = 1 hoặc x = −1.
- y” = 12x² − 4. Tại x = 0: y” = −4 < 0 nên cực đại, y(0) = 1.
- Tại x = ±1: y” = 12 − 4 = 8 > 0 nên cực tiểu, y(±1) = 1 − 2 + 1 = 0.
- Kết luận: điểm cực đại (0; 1), hai điểm cực tiểu (−1; 0) và (1; 0).
Ba điểm cực trị của hàm trùng phương luôn tạo thành tam giác cân có đỉnh nằm trên trục Oy, đây là cơ sở của nhiều câu hỏi vận dụng.
Ví dụ 3 (hàm phân thức): Tìm điểm cực trị của đồ thị hàm số y = (x² − x + 1)/(x − 1).
- Tập xác định: D = ℝ \ {1}.
- y’ = [(2x − 1)(x − 1) − (x² − x + 1)]/(x − 1)² = (x² − 2x)/(x − 1)².
- y’ = 0 ⇔ x² − 2x = 0 ⇔ x = 0 hoặc x = 2 (đều thuộc D).
- Xét dấu tử x² − 2x: dương khi x < 0, âm trên (0; 1) và (1; 2), dương khi x > 2.
- y’ đổi dấu từ + sang − qua x = 0 nên cực đại, y(0) = 1/(−1) = −1.
- y’ đổi dấu từ − sang + qua x = 2 nên cực tiểu, y(2) = (4 − 2 + 1)/1 = 3.
- Kết luận: điểm cực đại (0; −1), điểm cực tiểu (2; 3).
Ví dụ này cho thấy giá trị cực đại (−1) có thể nhỏ hơn giá trị cực tiểu (3). Riêng hàm nhất biến y = (ax + b)/(cx + d) có y’ luôn cùng dấu nên không có cực trị.

Ví dụ 4 (tham số m, hàm bậc ba): Tìm m để hàm số y = x³ − 3x² + mx + 1 có hai điểm cực trị.
- y’ = 3x² − 6x + m. Hàm có hai cực trị ⇔ y’ = 0 có hai nghiệm phân biệt.
- Δ’ = 9 − 3m > 0 ⇔ m < 3.
- Kết luận: m < 3.
Cách tính Δ’ được trình bày kỹ trong bài công thức delta, delta phẩy.
Ví dụ 5 (hàm đạt cực đại tại điểm cho trước): Tìm m để hàm số y = (1/3)x³ − mx² + (m² − 4)x + 3 đạt cực đại tại x = 3.
- y’ = x² − 2mx + m² − 4; y” = 2x − 2m.
- Điều kiện cần: y'(3) = 9 − 6m + m² − 4 = m² − 6m + 5 = 0 ⇔ m = 1 hoặc m = 5.
- Với m = 1: y”(3) = 6 − 2 = 4 > 0, hàm đạt cực tiểu tại x = 3, loại.
- Với m = 5: y”(3) = 6 − 10 = −4 < 0, hàm đạt cực đại tại x = 3, nhận.
- Kết luận: m = 5.
Bước thử lại là bắt buộc, vì y'(x₀) = 0 chỉ là điều kiện cần.
Ví dụ 6 (tham số m, hàm trùng phương): Tìm m để đồ thị hàm số y = x⁴ − 2(m − 1)x² + 3 có ba điểm cực trị.
- a = 1, b = −2(m − 1). Ba cực trị ⇔ ab < 0 ⇔ −2(m − 1) < 0 ⇔ m > 1.
- Kiểm tra với m = 2: y’ = 4x³ − 4x có ba nghiệm 0, ±1, đúng ba cực trị.
- Kết luận: m > 1.
Số điểm cực trị của các hàm thường gặp
Bảng tra nhanh dưới đây giúp bạn trả lời câu trắc nghiệm mà không cần giải đầy đủ.
| Hàm số | Điều kiện | Số điểm cực trị |
|---|---|---|
| Bậc ba y = ax³ + bx² + cx + d (a ≠ 0) | y’ = 0 có 2 nghiệm phân biệt (b² − 3ac > 0) | 2 |
| Bậc ba | b² − 3ac ≤ 0 | 0 |
| Trùng phương y = ax⁴ + bx² + c (a ≠ 0) | ab < 0 | 3 |
| Trùng phương | ab ≥ 0 | 1 |
| Nhất biến y = (ax + b)/(cx + d) | ad − bc ≠ 0 | 0 |
Ngoài ra, với hàm trùng phương a > 0, ab < 0 thì đồ thị có 1 điểm cực đại và 2 điểm cực tiểu; a < 0, ab < 0 thì ngược lại. Các khái niệm nền như tập xác định, đồ thị có trong bài hàm số là gì.
Những lỗi hay gặp khi tìm cực trị
Phần lớn lỗi đến từ việc bỏ sót bước kiểm tra chứ không phải do tính sai đạo hàm.
- Trả lời x₀ khi đề hỏi điểm cực trị của đồ thị (phải ghi tọa độ).
- Coi mọi nghiệm của f'(x) = 0 là cực trị mà không xét đổi dấu.
- Bỏ sót điểm f'(x) không xác định nhưng vẫn thuộc tập xác định.
- Lấy nghiệm của y’ ngoài tập xác định (ví dụ x = 1 ở Ví dụ 3).
- Dùng quy tắc 2 khi f”(x₀) = 0 rồi kết luận vội.
- Quên thử lại m trong bài “đạt cực đại/cực tiểu tại x₀”.
Câu hỏi thường gặp
Điểm cực trị của đồ thị hàm số là gì?
Là điểm M(x₀; f(x₀)) nằm trên đồ thị, trong đó x₀ là điểm cực đại hoặc điểm cực tiểu của hàm số y = f(x).
Điểm cực trị của hàm số và điểm cực trị của đồ thị khác nhau thế nào?
Điểm cực trị của hàm số là hoành độ x₀, còn điểm cực trị của đồ thị là tọa độ (x₀; f(x₀)). Giá trị cực trị là tung độ f(x₀).
f'(x₀) = 0 thì x₀ có chắc là điểm cực trị không?
Không. Với y = x³ thì y'(0) = 0 nhưng y’ = 3x² không đổi dấu khi qua x = 0, nên x = 0 không phải điểm cực trị.
Hàm số có thể đạt cực trị tại điểm không có đạo hàm không?
Có. Hàm y = |x| không có đạo hàm tại x = 0 nhưng vẫn đạt cực tiểu tại đó, nên cần xét cả các điểm f'(x) không xác định.
Giá trị cực đại có luôn lớn hơn giá trị cực tiểu không?
Không nhất thiết. Với y = (x² − x + 1)/(x − 1), giá trị cực đại là −1 nhưng giá trị cực tiểu là 3, vì cực trị chỉ mang tính địa phương.
Hàm bậc ba và hàm trùng phương có mấy điểm cực trị?
Hàm bậc ba có 2 điểm cực trị khi b² − 3ac > 0, ngược lại không có cực trị. Hàm trùng phương có 3 điểm cực trị khi ab < 0, có 1 điểm cực trị khi ab ≥ 0.
Kết luận
Điểm cực trị của đồ thị hàm số là điểm (x₀; f(x₀)) tại đó hàm số đạt cực đại hoặc cực tiểu. Bạn chỉ cần nhớ ba bước: tính đạo hàm, tìm nghiệm hoặc điểm đạo hàm không xác định, rồi xét dấu hay dùng đạo hàm cấp hai. Với bài có tham số, đừng quên bước thử lại. Hãy tự làm lại sáu ví dụ trên và đối chiếu kết quả để nắm chắc dạng bài này trước kỳ thi Toán 12.
Xem thêm:
Lập bảng biến thiên: các bước và ví dụ cho từng dạng hàm số
Tính đơn điệu của hàm số là gì? Cách xét đồng biến, nghịch biến





