Để chứng minh hai mặt phẳng (P) và (Q) vuông góc, cách thường dùng nhất là chỉ ra trong mặt phẳng (P) có một đường thẳng a vuông góc với mặt phẳng (Q); khi đó (P) ⊥ (Q). Ngoài ra, bạn có thể chứng minh góc giữa hai mặt phẳng bằng 90°, hoặc trong hệ tọa độ Oxyz, chứng minh tích vô hướng hai vectơ pháp tuyến bằng 0. Đây là dạng toán xuất hiện thường xuyên trong chương quan hệ vuông góc Toán 11 và các bài hình chóp ở đề thi tốt nghiệp. Dưới đây là định nghĩa, các định lý cần nhớ, 3 cách chứng minh, bảng chọn phương pháp và bài tập hình chóp có lời giải chi tiết.
Định nghĩa hai mặt phẳng vuông góc
Hai mặt phẳng được gọi là vuông góc với nhau nếu góc giữa chúng bằng 90°, ký hiệu (P) ⊥ (Q).
Góc giữa hai mặt phẳng là góc giữa hai đường thẳng lần lượt vuông góc với hai mặt phẳng đó. Khi (P) và (Q) cắt nhau theo giao tuyến d, góc này bằng góc giữa hai đường thẳng a ⊂ (P), b ⊂ (Q) cùng vuông góc với d tại một điểm. Cách dựng này giống hệt cách xác định góc phẳng của góc nhị diện, chỉ khác là góc giữa hai mặt phẳng luôn nằm trong đoạn từ 0° đến 90°.
| Kết quả | Nội dung |
|---|---|
| Định lý (điều kiện vuông góc) | Nếu mặt phẳng này chứa một đường thẳng vuông góc với mặt phẳng kia thì hai mặt phẳng vuông góc |
| Tính chất 1 | Nếu (P) ⊥ (Q) theo giao tuyến d, đường thẳng a nằm trong (P) và a ⊥ d thì a ⊥ (Q) |
| Tính chất 2 | Nếu (P) ⊥ (Q) và điểm A thuộc (P) thì đường thẳng đi qua A, vuông góc với (Q) nằm trong (P) |
| Tính chất 3 (định lý giao tuyến) | Nếu hai mặt phẳng cắt nhau cùng vuông góc với mặt phẳng thứ ba thì giao tuyến của chúng vuông góc với mặt phẳng thứ ba |
| Trong Oxyz | (P) ⊥ (Q) khi và chỉ khi nP · nQ = 0 |

Vì sao định lý giao tuyến đúng?
Định lý giao tuyến được suy ra trực tiếp từ tính chất 2, nên bạn có thể tự chứng minh lại khi cần.
Giả sử (P) và (Q) cắt nhau theo giao tuyến d, đồng thời (P) ⊥ (R) và (Q) ⊥ (R). Lấy điểm M bất kỳ trên d và gọi Δ là đường thẳng đi qua M, vuông góc với (R). Vì M ∈ (P) và (P) ⊥ (R) nên theo tính chất 2, Δ ⊂ (P). Tương tự, M ∈ (Q) và (Q) ⊥ (R) nên Δ ⊂ (Q). Vậy Δ nằm trong cả hai mặt phẳng, tức Δ trùng với giao tuyến d. Do đó d ⊥ (R).
Định lý này rất hay dùng để chứng minh một cạnh bên của hình chóp vuông góc với đáy khi đề bài cho hai mặt bên cùng vuông góc với đáy.
Phương pháp 1: Chứng minh mặt phẳng này chứa đường thẳng vuông góc với mặt phẳng kia
Đây là cách nhanh và phổ biến nhất, dùng được cho phần lớn bài tập hình chóp, hình lăng trụ.
- Tìm trong (P) một đường thẳng a (thường là cạnh của hình) có khả năng vuông góc với (Q).
- Chứng minh a vuông góc với hai đường thẳng cắt nhau nằm trong (Q), suy ra a ⊥ (Q).
- Vì a ⊂ (P) nên (P) ⊥ (Q).
Mẹo chọn đường thẳng a: ưu tiên giao tuyến của (P) với mặt đáy hoặc cạnh vuông góc với giao tuyến của hai mặt phẳng cần chứng minh. Ở hình chóp có cạnh bên vuông góc đáy, đường thẳng a thường là một cạnh đáy hoặc một đường chéo đáy.
Phương pháp 2: Chứng minh góc giữa hai mặt phẳng bằng 90°
Cách này phù hợp khi khó tìm sẵn một đường thẳng vuông góc với mặt phẳng, nhưng dễ dựng góc giữa hai mặt phẳng.
- Xác định giao tuyến d của (P) và (Q).
- Trong (P) dựng a ⊥ d, trong (Q) dựng b ⊥ d, sao cho a và b cắt nhau tại cùng một điểm trên d.
- Chứng minh góc giữa a và b bằng 90° (dùng định lý Pythagore đảo, tích vô hướng hoặc tính chất hình phẳng).
Lưu ý: a và b phải cùng vuông góc với d tại cùng một điểm; nếu chỉ vuông góc với d ở hai điểm khác nhau thì góc giữa a và b chưa chắc là góc giữa hai mặt phẳng.

Phương pháp 3: Dùng vectơ pháp tuyến trong hệ tọa độ Oxyz
Khi đề bài cho phương trình mặt phẳng, bạn chỉ cần kiểm tra tích vô hướng của hai vectơ pháp tuyến.
Với (P): A₁x + B₁y + C₁z + D₁ = 0 và (Q): A₂x + B₂y + C₂z + D₂ = 0:
(P) ⊥ (Q) ⇔ A₁A₂ + B₁B₂ + C₁C₂ = 0
Ví dụ: (P): x + 2y − z + 1 = 0 và (Q): 2x − y + 3 = 0 có nP = (1; 2; −1), nQ = (2; −1; 0). Tích vô hướng: 1 × 2 + 2 × (−1) + (−1) × 0 = 0, nên (P) ⊥ (Q).
Nếu cần ôn cách tìm vectơ pháp tuyến hoặc cách viết phương trình mặt phẳng, bạn có thể xem lại hai bài liên quan.
Nên chọn cách chứng minh nào?
Mỗi phương pháp phù hợp với một kiểu dữ kiện; bảng dưới giúp bạn chọn nhanh.
| Dữ kiện đề bài | Phương pháp nên dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hình chóp có cạnh bên vuông góc với đáy | Phương pháp 1 | Tìm cạnh đáy hoặc đường chéo đáy vuông góc với mặt phẳng còn lại |
| Hai mặt bên cùng vuông góc với đáy | Định lý giao tuyến | Suy ra giao tuyến của hai mặt bên vuông góc với đáy |
| Biết độ dài cạnh, dễ dựng giao tuyến | Phương pháp 2 | Tính góc bằng hệ thức lượng hoặc Pythagore đảo |
| Cho phương trình mặt phẳng trong Oxyz | Phương pháp 3 | Kiểm tra nP · nQ = 0 |
Bài tập chứng minh 2 mặt phẳng vuông góc có lời giải
Các bài dưới đây đi từ cơ bản đến vận dụng, đều dựa trên hình chóp S.ABCD có SA ⊥ đáy và một bài tọa độ.
Bài 1. Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình vuông, SA ⊥ (ABCD). Chứng minh:
a) (SAB) ⊥ (SAD); b) (SBC) ⊥ (SAB); c) (SAC) ⊥ (SBD); d) (SCD) ⊥ (SAD).
Lời giải:
- a) Vì ABCD là hình vuông nên AD ⊥ AB. Vì SA ⊥ (ABCD) nên SA ⊥ AD. AD vuông góc với hai đường thẳng cắt nhau AB, SA nằm trong (SAB), nên AD ⊥ (SAB). Mà AD ⊂ (SAD), suy ra (SAD) ⊥ (SAB).
- b) BC ⊥ AB (hình vuông) và BC ⊥ SA (vì SA ⊥ (ABCD)). AB và SA cắt nhau tại A, nằm trong (SAB), nên BC ⊥ (SAB). Mà BC ⊂ (SBC), suy ra (SBC) ⊥ (SAB).
- c) BD ⊥ AC (hai đường chéo hình vuông) và BD ⊥ SA. AC và SA cắt nhau tại A, nằm trong (SAC), nên BD ⊥ (SAC). Mà BD ⊂ (SBD), suy ra (SBD) ⊥ (SAC).
- d) CD ⊥ AD (hình vuông) và CD ⊥ SA. AD và SA cắt nhau tại A, nằm trong (SAD), nên CD ⊥ (SAD). Mà CD ⊂ (SCD), suy ra (SCD) ⊥ (SAD).
Ngoài ra, vì SA ⊂ (SAB) và SA ⊥ (ABCD) nên (SAB) ⊥ (ABCD); tương tự (SAD) ⊥ (ABCD) và (SAC) ⊥ (ABCD).
Bài 2 (lưu ý khi đáy là hình chữ nhật). Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình chữ nhật với AB ≠ AD, SA ⊥ (ABCD). Mặt phẳng (SAC) có vuông góc với (SBD) không?
Lời giải: Giả sử (SBD) ⊥ (SAC). Mặt khác (SAC) chứa SA ⊥ (ABCD) nên (ABCD) ⊥ (SAC). Hai mặt phẳng (SBD) và (ABCD) cắt nhau theo giao tuyến BD và cùng vuông góc với (SAC), nên theo định lý giao tuyến BD ⊥ (SAC), suy ra BD ⊥ AC. Nhưng hai đường chéo của hình chữ nhật chỉ vuông góc khi nó là hình vuông, mâu thuẫn với AB ≠ AD. Vậy (SAC) không vuông góc với (SBD). Bài này cho thấy câu c ở Bài 1 dựa hoàn toàn vào tính chất đường chéo hình vuông vuông góc với nhau.
Bài 3 (định lý giao tuyến). Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình bình hành, hai mặt bên (SAB) và (SAD) cùng vuông góc với (ABCD). Chứng minh SA ⊥ (ABCD) và (SAC) ⊥ (ABCD).
Lời giải: Hai mặt phẳng (SAB) và (SAD) phân biệt, cắt nhau theo giao tuyến SA, và cùng vuông góc với (ABCD). Theo định lý giao tuyến, SA ⊥ (ABCD). Vì SA ⊂ (SAC) nên (SAC) ⊥ (ABCD).
Bài 4 (dùng góc, phương pháp 2). Cho hình chóp S.ABCD có đáy là hình vuông cạnh a, SA ⊥ (ABCD) và SA = a. Tính góc giữa (SBC) và (ABCD); hai mặt phẳng này có vuông góc không?
Lời giải: Giao tuyến của (SBC) và (ABCD) là BC. Theo Bài 1b, BC ⊥ (SAB) nên BC ⊥ SB; đồng thời BC ⊥ AB. Như vậy SB ⊂ (SBC), AB ⊂ (ABCD) cùng vuông góc với BC tại B, nên góc giữa hai mặt phẳng là góc SBA. Tam giác SAB vuông tại A có tan SBA = SA/AB = a/a = 1, suy ra góc SBA = 45°. Vậy góc giữa (SBC) và (ABCD) bằng 45°, hai mặt phẳng không vuông góc.
Bài 5 (Oxyz). Tìm m để hai mặt phẳng (P): 2x + my − z + 1 = 0 và (Q): x − 3y + 4z − 2 = 0 vuông góc.
Lời giải: nP = (2; m; −1), nQ = (1; −3; 4). (P) ⊥ (Q) ⇔ 2 × 1 + m × (−3) + (−1) × 4 = 0 ⇔ −3m − 2 = 0 ⇔ m = −2/3.
Các dạng tương tự cũng xuất hiện với hình lăng trụ đứng, nơi các mặt bên luôn vuông góc với mặt đáy vì chứa cạnh bên vuông góc với đáy.

Lỗi thường gặp khi chứng minh hai mặt phẳng vuông góc
Phần lớn lỗi mất điểm đến từ lập luận thiếu điều kiện chứ không phải từ tính toán.
- Chỉ chứng minh đường thẳng a vuông góc với một đường thẳng trong (Q) rồi kết luận a ⊥ (Q). Cần đủ hai đường thẳng cắt nhau.
- Quên chỉ ra a nằm trong (P). Nếu a không thuộc (P) thì chưa kết luận được (P) ⊥ (Q).
- Nghĩ rằng (P) ⊥ (Q) thì mọi đường thẳng trong (P) đều vuông góc với (Q). Chỉ đường thẳng nằm trong (P) và vuông góc với giao tuyến mới vuông góc với (Q).
- Dùng định lý giao tuyến khi hai mặt phẳng không cắt nhau hoặc trùng nhau.
- Mặc định hai đường chéo đáy vuông góc khi đáy là hình chữ nhật hoặc hình bình hành (xem Bài 2).
Câu hỏi thường gặp
Hai mặt phẳng vuông góc khi nào?
Khi góc giữa chúng bằng 90°, hoặc khi mặt phẳng này chứa một đường thẳng vuông góc với mặt phẳng kia.
Cách chứng minh 2 mặt phẳng vuông góc nhanh nhất là gì?
Tìm trong một mặt phẳng một đường thẳng vuông góc với mặt phẳng còn lại, tức vuông góc với hai đường thẳng cắt nhau nằm trong mặt phẳng đó.
Chứng minh đường thẳng vuông góc với mặt phẳng như thế nào?
Chứng minh đường thẳng đó vuông góc với hai đường thẳng cắt nhau nằm trong mặt phẳng.
Trong Oxyz, hai mặt phẳng vuông góc khi nào?
Khi tích vô hướng hai vectơ pháp tuyến bằng 0: A₁A₂ + B₁B₂ + C₁C₂ = 0.
Hai mặt phẳng cùng vuông góc với mặt phẳng thứ ba thì sao?
Nếu chúng cắt nhau thì giao tuyến của chúng vuông góc với mặt phẳng thứ ba.
Hai mặt phẳng vuông góc học ở lớp mấy?
Nội dung này học trong phần quan hệ vuông góc của hình học không gian lớp 11; phần tọa độ Oxyz học ở lớp 12.
Kết luận
Muốn chứng minh hai mặt phẳng vuông góc, bạn hãy ưu tiên tìm trong một mặt phẳng đường thẳng vuông góc với mặt phẳng còn lại; với hình chóp có SA ⊥ đáy, đường thẳng đó thường là cạnh đáy hoặc đường chéo đáy. Khi hai mặt bên cùng vuông góc với đáy, hãy dùng định lý giao tuyến. Nếu đề cho độ dài cạnh, có thể dựng góc giữa hai mặt phẳng và chứng minh góc bằng 90°. Còn với bài tọa độ, chỉ cần kiểm tra tích vô hướng hai vectơ pháp tuyến bằng 0.
Xem thêm:





