Khảo sát hàm số và vẽ đồ thị là dạng bài gần như chắc chắn xuất hiện trong chương ứng dụng đạo hàm của Toán 12. Quy trình gồm 3 bước: (1) tìm tập xác định; (2) xét sự biến thiên: tính đạo hàm y’, tìm các điểm y’ = 0 hoặc không xác định, tìm giới hạn và tiệm cận (nếu có), lập bảng biến thiên, kết luận khoảng đồng biến, nghịch biến và cực trị; (3) vẽ đồ thị dựa vào điểm đặc biệt, giao điểm với các trục và tính đối xứng. Dưới đây là sơ đồ chi tiết, 3 ví dụ có lời giải đầy đủ cho hàm bậc ba, hàm trùng phương, hàm phân thức và các lỗi bạn nên tránh.
Sơ đồ khảo sát hàm số
Sơ đồ khảo sát hàm số áp dụng chung cho mọi loại hàm trong chương trình, chỉ khác nhau ở cách tính đạo hàm và việc có hay không có tiệm cận.
| Bước | Nội dung |
|---|---|
| 1. Tập xác định | Tìm D của hàm số |
| 2. Sự biến thiên | Tính y’, tìm nghiệm y’ = 0 hoặc điểm y’ không xác định; tìm giới hạn tại vô cực, tại điểm không xác định và tiệm cận; lập bảng biến thiên; kết luận đồng biến, nghịch biến, cực trị |
| 3. Đồ thị | Tìm giao điểm với Ox, Oy, một số điểm đặc biệt; nhận xét tính đối xứng; vẽ đồ thị |
Bước 2 dựa trên kiến thức về tính đơn điệu của hàm số và các công thức đạo hàm. Nếu cần tra nhanh đạo hàm của hàm hợp, lượng giác hay mũ, bạn có thể xem bảng công thức đạo hàm đầy đủ.

Ví dụ 1: Khảo sát hàm số bậc ba y = x³ − 3x + 1
Hàm bậc ba có a = 1 > 0 và y’ có hai nghiệm phân biệt, nên đồ thị có hai điểm cực trị và “đi lên” ở bên phải.
1. Tập xác định: D = ℝ.
2. Sự biến thiên:
- Giới hạn: khi x → +∞ thì y → +∞; khi x → −∞ thì y → −∞. Hàm đa thức không có tiệm cận.
- y’ = 3x² − 3; y’ = 0 ⇔ x² = 1 ⇔ x = −1 hoặc x = 1.
- y’ > 0 trên (−∞; −1) và (1; +∞): hàm số đồng biến. y’ < 0 trên (−1; 1): hàm số nghịch biến.
- Cực đại tại x = −1, yCĐ = (−1)³ − 3·(−1) + 1 = 3. Cực tiểu tại x = 1, yCT = 1 − 3 + 1 = −1.
Bảng biến thiên:
| Khoảng | (−∞; −1) | (−1; 1) | (1; +∞) |
|---|---|---|---|
| Dấu y’ | + | − | + |
| Chiều biến thiên | Đồng biến, từ −∞ lên 3 | Nghịch biến, từ 3 xuống −1 | Đồng biến, từ −1 lên +∞ |
3. Đồ thị: đi qua các điểm (−2; −1), (−1; 3), (0; 1), (1; −1), (2; 3); cắt trục Oy tại (0; 1). Ta có y” = 6x, y” = 0 ⇔ x = 0, nên đồ thị nhận điểm I(0; 1) làm tâm đối xứng. Để ý cặp điểm (−1; 3) và (1; −1) đối xứng nhau qua I, đây là cách tự kiểm tra nhanh hình vẽ. Muốn ôn kỹ cách tìm và phân biệt điểm cực đại, cực tiểu, bạn xem thêm bài điểm cực trị của đồ thị hàm số.

Ví dụ 2: Khảo sát hàm số y = (x + 1)/(x − 1)
Hàm phân thức bậc nhất trên bậc nhất không có cực trị, nhưng có hai đường tiệm cận quyết định hình dạng đồ thị.
1. Tập xác định: D = ℝ \ {1}.
2. Sự biến thiên:
- y’ = −2/(x − 1)² < 0 với mọi x ≠ 1, nên hàm số nghịch biến trên (−∞; 1) và (1; +∞). Hàm số không có cực trị.
- Tiệm cận đứng: x = 1 (vì khi x → 1⁺ thì y → +∞, khi x → 1⁻ thì y → −∞).
- Tiệm cận ngang: y = 1 (vì khi x → ±∞ thì y → 1).
Bảng biến thiên:
| Khoảng | (−∞; 1) | (1; +∞) |
|---|---|---|
| Dấu y’ | − | − |
| Chiều biến thiên | Nghịch biến, từ 1 xuống −∞ | Nghịch biến, từ +∞ xuống 1 |
3. Đồ thị: cắt trục Oy tại (0; −1), cắt trục Ox tại (−1; 0); lấy thêm điểm (2; 3) và (3; 2). Đồ thị gồm hai nhánh, nhận giao điểm hai tiệm cận I(1; 1) làm tâm đối xứng.
Công thức nhanh: với y = (ax + b)/(cx + d), y’ = (ad − bc)/(cx + d)². Ở đây a = 1, b = 1, c = 1, d = −1 nên ad − bc = 1·(−1) − 1·1 = −2. Cách xác định tiệm cận trong trường hợp tổng quát được trình bày trong bài đường tiệm cận là gì.

Ví dụ 3: Khảo sát hàm trùng phương y = x⁴ − 2x² − 3
Hàm trùng phương có a = 1 và b = −2 trái dấu, nên đồ thị có 3 điểm cực trị và đối xứng qua trục Oy.
1. Tập xác định: D = ℝ. Hàm số chẵn vì y(−x) = y(x).
2. Sự biến thiên:
- Giới hạn: khi x → ±∞ thì y → +∞.
- y’ = 4x³ − 4x = 4x(x² − 1); y’ = 0 ⇔ x = 0, x = −1 hoặc x = 1.
- Xét dấu: y’ < 0 trên (−∞; −1) và (0; 1); y’ > 0 trên (−1; 0) và (1; +∞).
- Cực đại tại x = 0, yCĐ = −3. Cực tiểu tại x = ±1, yCT = 1 − 2 − 3 = −4.
| Khoảng | (−∞; −1) | (−1; 0) | (0; 1) | (1; +∞) |
|---|---|---|---|---|
| Dấu y’ | − | + | − | + |
| Chiều biến thiên | Từ +∞ xuống −4 | Từ −4 lên −3 | Từ −3 xuống −4 | Từ −4 lên +∞ |
3. Đồ thị: cắt Oy tại (0; −3). Giao với Ox: x⁴ − 2x² − 3 = 0 ⇔ (x² − 3)(x² + 1) = 0 ⇔ x = ±√3, tức các điểm (−√3; 0) và (√3; 0). Lấy thêm điểm (±2; 5). Đồ thị có dạng chữ W, nhận trục Oy làm trục đối xứng.
Dạng đồ thị thường gặp
Nhận dạng nhanh dạng đồ thị giúp bạn kiểm tra kết quả khảo sát và giải các câu trắc nghiệm “đồ thị sau là của hàm số nào”.
| Hàm số | Đặc điểm đồ thị | Dấu hiệu theo hệ số |
|---|---|---|
| Bậc ba y = ax³ + bx² + cx + d | Có tâm đối xứng; có 2 cực trị hoặc không có cực trị | a > 0: nhánh phải đi lên; có 2 cực trị khi b² − 3ac > 0 |
| Trùng phương y = ax⁴ + bx² + c | Nhận trục Oy làm trục đối xứng; có 1 hoặc 3 cực trị | Có 3 cực trị khi a và b trái dấu (ab < 0) |
| y = (ax + b)/(cx + d) | Có 1 tiệm cận đứng, 1 tiệm cận ngang, luôn đồng biến hoặc luôn nghịch biến trên từng khoảng xác định | Tiệm cận đứng x = −d/c, tiệm cận ngang y = a/c; đồng biến khi ad − bc > 0 |
Ôn lại các khái niệm nền trong bài hàm số là gì.

Lỗi thường gặp khi khảo sát và vẽ đồ thị
Phần lớn lỗi mất điểm nằm ở bước xét dấu đạo hàm và trình bày bảng biến thiên, không phải ở phép tính.
- Viết “đồng biến trên (−∞; 1) ∪ (1; +∞)”: với hàm phân thức, chỉ được kết luận trên từng khoảng riêng, không dùng dấu hợp.
- Quên điểm y’ không xác định: với hàm chứa căn hoặc phân thức, những điểm này cũng phải đưa vào bảng biến thiên.
- Nhầm cực trị của hàm số với điểm cực trị của đồ thị: giá trị cực đại là yCĐ, còn điểm cực đại của đồ thị là cặp tọa độ (x; yCĐ).
- Vẽ đồ thị cắt tiệm cận đứng: đồ thị chỉ tiến sát chứ không chạm đường x = −d/c.
- Lấy quá ít điểm: nên có ít nhất 5 điểm, ưu tiên điểm cực trị, giao điểm với trục và cặp điểm đối xứng.
Sau khi làm tay, bạn có thể dùng phần mềm GeoGebra để vẽ lại và đối chiếu hình dạng đồ thị.
Câu hỏi thường gặp
Khảo sát hàm số gồm mấy bước?
Gồm 3 bước: tìm tập xác định, xét sự biến thiên và vẽ đồ thị.
Bước xét sự biến thiên gồm những gì?
Tính đạo hàm, tìm điểm mà y’ = 0 hoặc không xác định, tìm giới hạn và tiệm cận, lập bảng biến thiên, kết luận tính đơn điệu và cực trị.
Đồ thị hàm bậc ba có tâm đối xứng không?
Có. Đồ thị hàm bậc ba luôn có tâm đối xứng là điểm có hoành độ là nghiệm của y” = 0.
Hàm y = (ax + b)/(cx + d) có cực trị không?
Không, vì đạo hàm luôn cùng dấu trên từng khoảng xác định (khi ad − bc ≠ 0).
Tiệm cận của y = (ax + b)/(cx + d) là gì?
Với c ≠ 0 và ad − bc ≠ 0, tiệm cận đứng là x = −d/c và tiệm cận ngang là y = a/c.
Khảo sát hàm số học ở lớp mấy?
Học trong chương ứng dụng đạo hàm để khảo sát và vẽ đồ thị hàm số của Toán 12.
Kết luận
Khảo sát hàm số luôn đi theo 3 bước: tập xác định, sự biến thiên và đồ thị. Làm chắc bảng biến thiên ở bước 2 là chìa khóa để vẽ đúng đồ thị và trả lời các câu hỏi về đơn điệu, cực trị, tiệm cận trong đề thi Toán 12. Hãy luyện lần lượt ba dạng hàm bậc ba, trùng phương và phân thức như các ví dụ trên, tự kiểm tra bằng tính đối xứng, rồi đối chiếu với công cụ vẽ đồ thị để phát hiện sai sót sớm.
Xem thêm:





