sat-tac-dung-voi-hcl

Sắt tác dụng với HCl: phương trình, hiện tượng, bài tập

XEM NHANH

Sắt tác dụng với HCl tạo muối sắt(II) clorua và giải phóng khí hiđro theo phương trình Fe + 2HCl → FeCl2 + H2↑. Điểm dễ nhầm nhất của phản ứng này là sản phẩm: sắt chỉ lên hóa trị II nên tạo FeCl2, không phải FeCl3. Dung dịch sau phản ứng có màu lục nhạt, kèm bọt khí không màu thoát ra. Dưới đây là phương trình phân tử và ion thu gọn, hiện tượng, giải thích bằng sự cho nhận electron, cách nhận biết sản phẩm, bảng so sánh với các phản ứng khác của sắt và 5 bài tập có lời giải chi tiết để bạn tự luyện.

Phương trình sắt tác dụng với HCl

Sắt phản ứng với axit clohiđric loãng ngay ở nhiệt độ thường, sản phẩm là sắt(II) clorua và khí hiđro.

Fe + 2HCl → FeCl2 + H2↑

Phương trình ion thu gọn: Fe + 2H+ → Fe2+ + H2↑. Ion Cl- không thay đổi trong quá trình phản ứng nên được lược bỏ.

Thông tin Chi tiết
Loại phản ứng Phản ứng thế, đồng thời là phản ứng oxi hóa – khử
Điều kiện Nhiệt độ thường, dung dịch HCl loãng (HCl đặc cũng cho cùng sản phẩm)
Chất khử / chất oxi hóa Fe là chất khử (0 → +2); H+ là chất oxi hóa (+1 → 0)
Sản phẩm Sắt(II) clorua FeCl2 và khí hiđro H2
Tỉ lệ mol Fe : HCl : FeCl2 : H2 = 1 : 2 : 1 : 1

Nếu bạn còn lúng túng khi đặt hệ số, có thể ôn lại các bước trong bài cách cân bằng phương trình hóa học.

Hiện tượng khi cho sắt vào dung dịch HCl

Hiện tượng đặc trưng gồm sắt tan dần, sủi bọt khí không màu và dung dịch chuyển lục nhạt. Khi cho sắt (Fe) vào dung dịch axit clohiđric (HCl) loãng, sắt phản ứng với axit tạo thành muối sắt(II) clorua (FeCl2) và giải phóng khí hiđro (H2). Cụ thể, phản ứng sắt tác dụng với HCl có những dấu hiệu sau:

  • Sắt (đinh sắt, bột sắt hoặc phoi sắt) tan dần trong dung dịch do tham gia phản ứng hóa học với HCl.
  • Xuất hiện các bọt khí không màu, không mùi bám trên bề mặt sắt rồi thoát ra ngoài. Đây là khí hiđro (H2).
  • Dung dịch từ không màu chuyển dần sang màu lục nhạt do hình thành muối FeCl2.
  • Để lâu ngoài không khí, dung dịch có thể ngả vàng vì một phần Fe2+ bị oxi trong không khí oxi hóa thành Fe3+.

sat-tac-dung-voi-hcl-4

Tốc độ sủi bọt phụ thuộc vào điều kiện thí nghiệm: axit đậm đặc hơn, nhiệt độ cao hơn hoặc sắt ở dạng bột (diện tích tiếp xúc lớn) đều khiến phản ứng diễn ra nhanh hơn so với đinh sắt nguyên khối trong axit loãng.

Vì sao sắt tác dụng với HCl tạo FeCl2 mà không tạo FeCl3?

Nguyên nhân là H+ của HCl chỉ là chất oxi hóa trung bình, chỉ đủ đưa sắt lên mức +2. Trong phản ứng, Fe nhường 2 electron (Fe → Fe2+ + 2e), còn ion H+ của axit nhận electron tạo H2 (2H+ + 2e → H2). Ion H+ không đủ mạnh để đưa sắt lên mức oxi hóa +3, nên sản phẩm là muối sắt(II). Ngược lại, khi sắt tác dụng với chất oxi hóa mạnh như khí clo, sản phẩm là muối sắt(III):

2Fe + 3Cl2 → 2FeCl3 (khi đun nóng)

Ngoài ra, kể cả khi trong dung dịch có sẵn một ít Fe3+, sắt dư sẽ khử nó về Fe2+ theo phản ứng Fe + 2FeCl3 → 3FeCl2. Vì vậy, viết FeCl3 cho phản ứng của sắt với HCl là sai. Đọc thêm về bản chất cho nhận electron trong bài phản ứng oxi hóa khử là gì và vai trò của chất khử trong bài tính khử là gì.

sat-tac-dung-voi-hcl-3

Cách nhận biết sản phẩm của phản ứng

Có thể kiểm tra cả hai sản phẩm bằng các thí nghiệm đơn giản trong phòng thí nghiệm.

  • Khí H2: thu khí vào ống nghiệm úp ngược rồi đưa que đóm đang cháy lại gần miệng ống, khí cháy với tiếng nổ nhỏ.
  • Ion Fe2+: nhỏ dung dịch NaOH vào dung dịch sau phản ứng, xuất hiện kết tủa trắng xanh Fe(OH)2: FeCl2 + 2NaOH → Fe(OH)2↓ + 2NaCl. Để ngoài không khí, kết tủa chuyển dần sang nâu đỏ do tạo Fe(OH)3: 4Fe(OH)2 + O2 + 2H2O → 4Fe(OH)3.

Nếu ngay từ đầu thu được kết tủa nâu đỏ, dung dịch chứa Fe3+, đây là cách phân biệt nhanh FeCl2 với FeCl3.

Bài tập sắt tác dụng với HCl có lời giải

Các bài dưới đây dùng thể tích mol khí ở điều kiện chuẩn (đkc: 25 °C, 1 bar) là 24,79 lít/mol theo chương trình mới; Fe = 56, Cl = 35,5, H = 1, Cu = 64.

Bài 1: Cho 5,6 gam Fe tác dụng hết với dung dịch HCl dư. Tính thể tích khí H2 thu được ở điều kiện chuẩn.

Lời giải:

  • n(Fe) = 5,6 : 56 = 0,1 mol.
  • Theo phương trình: n(H2) = n(Fe) = 0,1 mol.
  • V(H2) = 0,1 × 24,79 = 2,479 lít.
  • Lưu ý: nếu đề bài ghi điều kiện tiêu chuẩn cũ (đktc: 0 °C, 1 atm), dùng 22,4 lít/mol và kết quả là 2,24 lít.

sat-tac-dung-voi-hcl-1

Bài 2: Cho 11,2 gam Fe vào dung dịch chứa 0,3 mol HCl. Tính khối lượng FeCl2 tạo thành.

Lời giải:

  • n(Fe) = 11,2 : 56 = 0,2 mol; theo phương trình, 0,2 mol Fe cần 0,4 mol HCl nhưng chỉ có 0,3 mol, nên HCl hết, Fe dư.
  • Tính theo HCl: n(FeCl2) = n(HCl) : 2 = 0,15 mol.
  • M(FeCl2) = 56 + 2 × 35,5 = 127 g/mol → m(FeCl2) = 0,15 × 127 = 19,05 gam.

Bài 3: Hòa tan m gam Fe trong dung dịch HCl dư, thu được 3,7185 lít khí H2 (đkc). Tính m và khối lượng muối thu được.

Lời giải:

  • n(H2) = 3,7185 : 24,79 = 0,15 mol → n(Fe) = 0,15 mol → m = 0,15 × 56 = 8,4 gam.
  • n(FeCl2) = 0,15 mol → m(FeCl2) = 0,15 × 127 = 19,05 gam.
  • Kiểm tra bằng bảo toàn khối lượng: m(muối) = m(Fe) + m(Cl) = 8,4 + 0,3 × 35,5 = 19,05 gam (n(Cl) = 2n(H2) = 0,3 mol).

Bài 4: Cho 10 gam hỗn hợp Fe và Cu vào dung dịch HCl dư, thu được 2,479 lít khí H2 (đkc). Tính phần trăm khối lượng mỗi kim loại.

Lời giải:

  • Cu đứng sau H trong dãy hoạt động hóa học nên không phản ứng với HCl; khí H2 chỉ do Fe sinh ra.
  • n(H2) = 2,479 : 24,79 = 0,1 mol → n(Fe) = 0,1 mol → m(Fe) = 5,6 gam.
  • %Fe = 5,6 : 10 × 100% = 56%; %Cu = 100% − 56% = 44%.

Bài 5: Tính thể tích dung dịch HCl 1M vừa đủ để hòa tan hết 8,4 gam Fe.

Lời giải:

  • n(Fe) = 8,4 : 56 = 0,15 mol → n(HCl) = 2 × 0,15 = 0,3 mol.
  • V(dung dịch HCl) = 0,3 : 1 = 0,3 lít = 300 ml.

So sánh phản ứng của sắt với một số chất

Hóa trị của sắt trong sản phẩm phụ thuộc vào độ mạnh của chất oxi hóa: chất oxi hóa yếu cho sắt(II), chất oxi hóa mạnh cho sắt(III). Việc đặt các phản ứng cạnh nhau giúp hệ thống hóa kiến thức và tránh nhầm sản phẩm khi làm bài.

Chất phản ứng Phương trình Hóa trị của sắt trong sản phẩm
HCl loãng Fe + 2HCl → FeCl2 + H2 II
H2SO4 loãng Fe + H2SO4 → FeSO4 + H2 II
Dung dịch CuSO4 Fe + CuSO4 → FeSO4 + Cu II
Khí Cl2 (đun nóng) 2Fe + 3Cl2 → 2FeCl3 III
H2SO4 đặc, nóng 2Fe + 6H2SO4 → Fe2(SO4)3 + 3SO2 + 6H2O III
HNO3 loãng Fe + 4HNO3 → Fe(NO3)3 + NO + 2H2O III

Lưu ý: sắt bị thụ động trong H2SO4 đặc nguội và HNO3 đặc nguội, nên không phản ứng với hai axit này ở nhiệt độ thường. Với oxit sắt từ, phản ứng với HCl tạo đồng thời hai muối: Fe3O4 + 8HCl → FeCl2 + 2FeCl3 + 4H2O, bạn có thể xem cấu tạo của oxit này trong bài CTCT Fe3O4. Ôn lại cách xác định hóa trị trong bài hóa trị là gì.

Lưu ý an toàn: HCl có tính ăn mòn, khí H2 dễ cháy nổ khi trộn với không khí. Chỉ làm thí nghiệm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn, đeo kính và găng tay bảo hộ, tránh xa nguồn lửa.

sat-tac-dung-voi-hcl-2

Câu hỏi thường gặp

Sắt tác dụng với HCl tạo ra chất gì?

Phản ứng tạo ra muối sắt(II) clorua FeCl2 và khí hiđro H2 theo phương trình Fe + 2HCl → FeCl2 + H2↑.

Sắt tác dụng với HCl có hiện tượng gì?

Sắt tan dần, có bọt khí không màu thoát ra và dung dịch chuyển màu lục nhạt.

Vì sao Fe tác dụng với HCl không tạo FeCl3?

Vì ion H+ trong HCl không đủ mạnh để oxi hóa sắt lên mức +3, nên chỉ tạo muối sắt(II); nếu có Fe3+ thì sắt dư cũng khử nó về Fe2+.

Fe tác dụng với HCl là phản ứng gì?

Là phản ứng thế, đồng thời là phản ứng oxi hóa – khử, trong đó Fe là chất khử và H+ là chất oxi hóa.

Dung dịch FeCl2 có màu gì?

Dung dịch FeCl2 có màu lục nhạt; để lâu trong không khí có thể ngả vàng do Fe2+ bị oxi hóa thành Fe3+.

Tính thể tích khí H2 dùng 24,79 hay 22,4 lít/mol?

Chương trình mới dùng 24,79 lít/mol ở điều kiện chuẩn (25 °C, 1 bar). Chỉ dùng 22,4 lít/mol khi đề bài ghi rõ điều kiện tiêu chuẩn (0 °C, 1 atm).

Kết luận

Sắt tác dụng với HCl theo phương trình Fe + 2HCl → FeCl2 + H2↑, tạo muối sắt(II) và khí hiđro, dung dịch có màu lục nhạt. Bạn chỉ cần nhớ ba ý: tỉ lệ mol 1 : 2 : 1 : 1, sản phẩm luôn là FeCl2 chứ không phải FeCl3, và tính thể tích khí theo 24,79 lít/mol ở điều kiện chuẩn. Nắm chắc các ý này cùng bảng so sánh với Cl2, H2SO4 đặc nóng hay HNO3, bạn sẽ xử lý tốt phần lớn bài tập về sắt.

Xem thêm:

Tin mới nhất
to-khai-thay-doi-thong-tin-cu-tru
Tờ khai thay đổi thông tin cư trú CT01 mới nhất và cách ghi
1980-menh-gi
1980 mệnh gì? Canh Thân tuổi con gì, hợp màu và hợp số nào?
quoc-hieu-va-tieu-ngu
Quốc hiệu và tiêu ngữ: cách trình bày chuẩn Nghị định 30
k2o-ra-koh
K2O ra KOH: phương trình K2O + H2O → 2KOH và bài tập