hoa-tri-la-gi

Hóa trị là gì? Bảng hóa trị các nguyên tố đầy đủ và quy tắc hóa trị

XEM NHANH

Hóa trị là con số biểu thị khả năng liên kết của nguyên tử một nguyên tố (hoặc một nhóm nguyên tử) với nguyên tử của nguyên tố khác. Quy ước hiđro (H) có hóa trị I và oxi (O) có hóa trị II; từ đó suy ra hóa trị các nguyên tố khác. Ví dụ trong nước H₂O, oxi có hóa trị II; trong NH₃, nitơ có hóa trị III. Hóa trị được học trong môn Khoa học tự nhiên 7 theo chương trình GDPT 2018 (trước đây là Hóa học 8). Bài viết dưới đây có bảng hóa trị đầy đủ các nguyên tố và nhóm nguyên tử thường gặp, quy tắc hóa trị, cách tính hóa trị, cách lập công thức hóa học và bài tập có lời giải.

Tóm tắt nhanh:

  • Quy ước: H hóa trị I, O hóa trị II.
  • Quy tắc hóa trị: với hợp chất AxBy, a·x = b·y (a, b là hóa trị; x, y là chỉ số).
  • Nguyên tố nhiều hóa trị hay gặp: Fe (II, III), Cu (I, II), S (II, IV, VI), C (II, IV), N (I–V), P (III, V).
  • Cu hóa trị mấy? I hoặc II, thường gặp nhất là II. Mg hóa trị mấy? Luôn là II.

Hóa trị là gì - khả năng liên kết của nguyên tử

Hóa trị là gì?

Hóa trị là con số cho biết một nguyên tử của nguyên tố có thể liên kết được với bao nhiêu nguyên tử khác. Người ta lấy hiđro làm đơn vị: H có hóa trị I. Oxi có hóa trị II vì một nguyên tử O liên kết được với hai nguyên tử H trong H₂O.

Hóa trị được ghi bằng chữ số La Mã (I, II, III…), đặt trên ký hiệu nguyên tố khi cần. Một nhóm nguyên tử như OH, SO₄, PO₄ cũng có hóa trị riêng và tham gia phản ứng như một khối.

Hóa trị dựa trên khái niệm nguyên tử và cách các nguyên tử liên kết với nhau; ở cấp học cao hơn, hóa trị trong hợp chất cộng hóa trị được giải thích bằng số liên kết, xem thêm bài liên kết cộng hóa trị.

Bảng hóa trị các nguyên tố hóa học thường gặp

Bảng dưới đây gồm các nguyên tố hay gặp trong chương trình phổ thông, kèm số hiệu nguyên tử (Z), nguyên tử khối và ví dụ hợp chất để kiểm tra lại hóa trị.

Z Nguyên tố Ký hiệu Nguyên tử khối Hóa trị Ví dụ
1 Hiđro H 1 I H₂O, HCl
3 Liti Li 7 I Li₂O
4 Beri Be 9 II BeO
5 Bo B 11 III B₂O₃
6 Cacbon C 12 II, IV CO (II), CO₂ và CH₄ (IV)
7 Nitơ N 14 I, II, III, IV, V NH₃ (III), NO (II), NO₂ (IV), N₂O₅ (V)
8 Oxi O 16 II H₂O, CaO
9 Flo F 19 I HF
11 Natri Na 23 I NaCl, Na₂O
12 Magie Mg 24 II MgO, MgCl₂
13 Nhôm Al 27 III Al₂O₃, AlCl₃
14 Silic Si 28 IV SiO₂
15 Photpho P 31 III, V PH₃ (III), P₂O₅ (V)
16 Lưu huỳnh S 32 II, IV, VI H₂S (II), SO₂ (IV), SO₃ (VI)
17 Clo Cl 35,5 I (thường gặp) HCl, NaCl
19 Kali K 39 I KCl, K₂O
20 Canxi Ca 40 II CaO, CaCO₃
24 Crom Cr 52 II, III (thường gặp) CrO, Cr₂O₃
25 Mangan Mn 55 II, IV, VII (thường gặp) MnO, MnO₂, Mn₂O₇
26 Sắt Fe 56 II, III FeO, FeCl₂ (II); Fe₂O₃ (III)
29 Đồng Cu 64 I, II Cu₂O (I); CuO, CuSO₄ (II)
30 Kẽm Zn 65 II ZnO, ZnCl₂
35 Brom Br 80 I (thường gặp) HBr, NaBr
47 Bạc Ag 108 I AgNO₃, AgCl
56 Bari Ba 137 II BaO, BaSO₄
80 Thủy ngân Hg 201 I, II Hg₂Cl₂ (I), HgO (II)
82 Chì Pb 207 II, IV PbO (II), PbO₂ (IV)

Ghi chú: các khí hiếm như He (Z = 2), Ne (Z = 10), Ar (Z = 18) gần như không tạo hợp chất nên không xét hóa trị ở cấp phổ thông. Giá trị nguyên tử khối lấy tròn theo sách giáo khoa; bảng chi tiết hơn có trong bài bảng nguyên tử khối.

Bảng hóa trị các nguyên tố hóa học và nhóm nguyên tử

Bảng hóa trị của các nhóm nguyên tử

Nhóm nguyên tử (gốc) có hóa trị bằng số nguyên tử H mà nó liên kết trong axit tương ứng, hoặc bằng số nhóm OH với bazơ.

Nhóm nguyên tử Tên gọi Hóa trị Ví dụ
OH Hiđroxit I NaOH, Cu(OH)₂
NO₃ Nitrat I HNO₃, AgNO₃
HCO₃ Hiđrocacbonat I NaHCO₃
HSO₄ Hiđrosunfat I NaHSO₄
H₂PO₄ Đihiđrophotphat I NaH₂PO₄
NH₄ Amoni I NH₄Cl
SO₄ Sunfat II H₂SO₄, CuSO₄
SO₃ Sunfit II Na₂SO₃
CO₃ Cacbonat II CaCO₃, Na₂CO₃
HPO₄ Hiđrophotphat II Na₂HPO₄
PO₄ Photphat III H₃PO₄, Ca₃(PO₄)₂

Cu hóa trị mấy?

Đồng (Cu) có hai hóa trị là I và II, trong đó hóa trị II phổ biến hơn. Khi đề bài không nói gì thêm, các hợp chất đồng thường gặp đều là đồng hóa trị II.

Hợp chất Tên gọi Hóa trị của Cu Cách kiểm tra
Cu₂O Đồng(I) oxit I 1 O (II) chia cho 2 Cu → I
CuO Đồng(II) oxit II 1 O (II) chia cho 1 Cu → II
CuSO₄ Đồng(II) sunfat II 1 nhóm SO₄ (II) → II
CuCl₂ Đồng(II) clorua II 2 Cl (I) → II
Cu(OH)₂ Đồng(II) hiđroxit II 2 nhóm OH (I) → II

Vì đồng có hai hóa trị, tên hợp chất thường ghi kèm hóa trị trong ngoặc, ví dụ “đồng(II) oxit”, để phân biệt với “đồng(I) oxit”.

Mg hóa trị mấy?

Magie (Mg) chỉ có một hóa trị là II trong mọi hợp chất thường gặp. Đó là lý do tên các hợp chất magie không cần ghi kèm hóa trị.

Hợp chất Tên gọi Cách kiểm tra hóa trị II
MgO Magie oxit 1 O (II) cho 1 Mg
MgCl₂ Magie clorua 2 Cl (I) cho 1 Mg
Mg(OH)₂ Magie hiđroxit 2 OH (I) cho 1 Mg
MgSO₄ Magie sunfat 1 SO₄ (II) cho 1 Mg
Mg₃(PO₄)₂ Magie photphat 2 PO₄ × III = 6, chia 3 Mg → II

Cùng nhóm với Mg về hóa trị cố định II còn có Ca, Ba, Zn và Be.

Quy tắc hóa trị là gì?

Trong hợp chất hai thành phần AxBy, với a là hóa trị của A, b là hóa trị của B, x và y là chỉ số (số nguyên tử hoặc số nhóm):

a · x = b · y

Nói cách khác, tích chỉ số và hóa trị của thành phần này bằng tích chỉ số và hóa trị của thành phần kia. Quy tắc đúng cả khi B là một nhóm nguyên tử như SO₄ hay PO₄. Ví dụ với Al₂O₃: 2 × III = 3 × II = 6.

Cách tính hóa trị của một nguyên tố

Khi đã biết công thức hóa học và hóa trị của một thành phần, ta tính hóa trị thành phần còn lại theo ba bước:

  1. Gọi hóa trị cần tìm là a.
  2. Viết quy tắc a · x = b · y với x, y là chỉ số đọc từ công thức, b là hóa trị đã biết (thường là H = I, O = II hoặc một nhóm nguyên tử).
  3. Giải ra a rồi đổi sang số La Mã.

Ví dụ trong SO₂: a × 1 = II × 2 → a = 4, vậy lưu huỳnh có hóa trị IV. Trong Fe₂O₃: a × 2 = II × 3 → a = 3, sắt có hóa trị III. Riêng oxit sắt từ chứa đồng thời sắt hóa trị II và III, bạn có thể xem cách biểu diễn trong bài CTCT Fe3O4.

Cách lập công thức hóa học theo hóa trị

Để lập công thức hợp chất tạo bởi A (hóa trị a) và B (hóa trị b):

  1. Viết công thức dạng chung AxBy.
  2. Áp dụng a · x = b · y, suy ra tỉ lệ x/y = b/a.
  3. Rút gọn tỉ lệ thành phân số tối giản, lấy x, y là tử và mẫu.
  4. Viết công thức; nếu B là nhóm nguyên tử và y lớn hơn 1, đặt nhóm trong ngoặc.

Mẹo nhanh: nếu a và b không có ước chung (ví dụ III và II), lấy chéo luôn x = b, y = a. Nhôm oxit: x/y = II/III → Al₂O₃.

Cách lập công thức hóa học theo hóa trị

Mẹo nhớ bảng hóa trị nhanh

  • Hóa trị I: H, Li, Na, K, Ag, F, Cl, Br (cùng các nhóm OH, NO₃).
  • Hóa trị II: O, Be, Mg, Ca, Ba, Zn (cùng các nhóm SO₄, CO₃).
  • Hóa trị III: B, Al (cùng nhóm PO₄).
  • Nhiều hóa trị: Fe (II, III), Cu (I, II), C (II, IV), S (II, IV, VI), P (III, V), N (I–V).

Học thuộc theo nhóm như trên dễ hơn học từng nguyên tố. Khi gặp hợp chất lạ, hãy tự kiểm tra lại bằng quy tắc a · x = b · y.

Bài tập hóa trị có lời giải

Bài 1: Tính hóa trị của S trong SO₃.
Lời giải: a × 1 = II × 3 = 6 → S có hóa trị VI.

Bài 2: Tính hóa trị của N trong NH₃ và trong NO₂.
Lời giải: NH₃: a × 1 = I × 3 → N hóa trị III. NO₂: a × 1 = II × 2 → N hóa trị IV.

Bài 3: Lập công thức của magie clorua (Mg hóa trị II, Cl hóa trị I).
Lời giải: x/y = I/II = 1/2 → MgCl₂.

Bài 4: Lập công thức hợp chất của canxi (II) với nhóm PO₄ (III).
Lời giải: x/y = III/II = 3/2 → Ca₃(PO₄)₂.

Bài 5: Lập công thức của sắt(III) sunfat.
Lời giải: Fe hóa trị III, SO₄ hóa trị II → x/y = II/III = 2/3 → Fe₂(SO₄)₃.

Bài 6: Trong hợp chất Cu₂O và CuO, đồng có hóa trị bao nhiêu?
Lời giải: Cu₂O: a × 2 = II × 1 → a = 1, đồng hóa trị I. CuO: a × 1 = II × 1 → đồng hóa trị II.

Bài 7: Công thức nào viết sai: Na₂SO₄, AlCl₂, MgO, Cu(NO₃)₂?
Lời giải: AlCl₂ sai vì Al hóa trị III, Cl hóa trị I nên công thức đúng là AlCl₃.

Bài tập hóa trị có lời giải

Sau khi lập được công thức, bước tiếp theo thường là tính khối lượng chất; cách làm có trong bài khối lượng mol.

Câu hỏi thường gặp

Hóa trị là gì?

Hóa trị là con số biểu thị khả năng liên kết của nguyên tử một nguyên tố hoặc một nhóm nguyên tử, được xác định theo quy ước H có hóa trị I và O có hóa trị II.

Cu hóa trị mấy?

Đồng có hóa trị I (như trong Cu₂O) và II (như trong CuO, CuSO₄, CuCl₂). Hóa trị II là hóa trị thường gặp nhất.

Mg hóa trị mấy?

Magie chỉ có hóa trị II, ví dụ MgO, MgCl₂, Mg(OH)₂.

Fe hóa trị mấy?

Sắt có hóa trị II (FeO, FeCl₂) và III (Fe₂O₃, FeCl₃).

Quy tắc hóa trị phát biểu thế nào?

Trong hợp chất AxBy, tích hóa trị và chỉ số của A bằng tích hóa trị và chỉ số của B: a · x = b · y.

Hóa trị học ở lớp mấy?

Theo chương trình GDPT 2018, hóa trị được học trong môn Khoa học tự nhiên lớp 7; chương trình cũ dạy ở môn Hóa học lớp 8.

Kết luận

Hóa trị cho biết nguyên tử của một nguyên tố liên kết được với bao nhiêu nguyên tử khác, với quy ước H hóa trị I và O hóa trị II. Nắm bảng hóa trị theo nhóm, nhớ các nguyên tố nhiều hóa trị như Fe, Cu, S, N và áp dụng quy tắc a · x = b · y là đủ để tính hóa trị và lập công thức hóa học. Để học tiếp, bạn có thể xem bảng tuần hoàn hóa học và bài tính khử và tính oxi hóa.

Tin mới nhất
Đánh giá khóa cửa thông minh BRAVUS A35
Đánh giá khóa cửa thông minh BRAVUS A35: khóa vân tay tay gạt giá khoảng 5 triệu
Đánh giá khóa cửa thông minh BRAVUS A30
Đánh giá khóa cửa thông minh BRAVUS A30: 8 cách mở khóa, quét tĩnh mạch lòng bàn tay
yuki-tsukumo
Yuki JJK là ai? Tiểu sử Tsukumo Yuki cấp đặc biệt
lao-hac
Lão Hạc của Nam Cao: tóm tắt, nhân vật và giá trị