tinh-gia-tri-bieu-thuc

Cách tính giá trị biểu thức: Quy tắc và bài tập có lời giải

XEM NHANH

Tính giá trị biểu thức là thực hiện các phép tính trong biểu thức theo đúng thứ tự: trong ngoặc trước, ngoài ngoặc sau; lũy thừa trước, rồi đến nhân chia, cuối cùng là cộng trừ; các phép cùng cấp làm từ trái sang phải. Với biểu thức chứa chữ (biểu thức đại số), bạn thay giá trị của biến vào rồi tính như biểu thức số. Bài viết tổng hợp quy tắc, các dạng bài từ lớp 3 đến lớp 8 và bài tập có lời giải chi tiết.

Biểu thức là gì?

Biểu thức là dãy các số (hoặc chữ đại diện cho số) nối với nhau bởi dấu phép tính cộng, trừ, nhân, chia, nâng lên lũy thừa, có thể có dấu ngoặc để chỉ thứ tự thực hiện. Ví dụ: 48 + 52 × 3, (48 + 52) × 3, 2x² − 5x + 1.

  • Biểu thức số: chỉ gồm các số, ví dụ 120 − 60 : 4 + 8.
  • Biểu thức đại số (chứa chữ): có chữ đại diện cho số, ví dụ 3xy − y² + 4.

Giá trị của biểu thức là kết quả cuối cùng nhận được sau khi thực hiện hết các phép tính.

tinh-gia-tri-bieu-thuc-1

Quy tắc thứ tự thực hiện phép tính

Thứ tự thực hiện phép tính giá trị biểu thức được chia thành hai trường hợp: biểu thức không có ngoặc và biểu thức có ngoặc.

Trường hợp Thứ tự thực hiện Ví dụ Kết quả
Chỉ có cộng, trừ Từ trái sang phải 100 − 35 + 15 80
Chỉ có nhân, chia Từ trái sang phải 36 : 2 × 3 54
Có cộng, trừ, nhân, chia Nhân, chia trước; cộng, trừ sau 48 + 52 × 3 204
Có lũy thừa Lũy thừa → nhân, chia → cộng, trừ 4² − 3 × 5 + 18 : 6 4
Có dấu ngoặc ( ) → [ ] → { }, trong ngoặc vẫn theo thứ tự trên (48 + 52) × 3 300

Hai ví dụ 48 + 52 × 3 = 204 và (48 + 52) × 3 = 300 cho thấy chỉ cần thêm dấu ngoặc là kết quả đã khác hẳn. Với phép lũy thừa, bạn cần tính giá trị lũy thừa trước khi nhân hoặc chia.

Dạng 1: Tính giá trị biểu thức không có ngoặc

Với dạng này, bạn ưu tiên lũy thừa, sau đó nhân chia, cuối cùng mới cộng trừ.

Ví dụ 1: Tính 120 − 60 : 4 + 8.

  • Tính phép chia trước: 60 : 4 = 15.
  • Biểu thức trở thành 120 − 15 + 8, tính từ trái sang phải: 120 − 15 = 105; 105 + 8 = 113.
  • Đáp số: 113.

tinh-gia-tri-bieu-thuc-2

Ví dụ 2: Tính 4² − 3 × 5 + 18 : 6.

  • Lũy thừa: 4² = 16.
  • Nhân, chia: 3 × 5 = 15; 18 : 6 = 3.
  • Cộng, trừ từ trái sang phải: 16 − 15 + 3 = 4.
  • Đáp số: 4.

Lưu ý: 36 : 2 × 3 = 18 × 3 = 54, không phải 36 : 6 = 6. Khi chỉ có nhân và chia, phải tính từ trái sang phải; muốn ra 6 thì phải viết 36 : (2 × 3).

Dạng 2: Tính giá trị biểu thức có dấu ngoặc

Khi biểu thức có ngoặc, bạn tính ngoặc tròn trước, rồi đến ngoặc vuông, ngoặc nhọn.

Ví dụ 3: Tính 2 × (15 − 3 × 4) + 7.

  • Trong ngoặc, nhân trước: 3 × 4 = 12; 15 − 12 = 3.
  • Ngoài ngoặc: 2 × 3 + 7 = 6 + 7 = 13.
  • Đáp số: 13.

Ví dụ 4: Tính 5 × (8 − 2)² : 9.

  • Ngoặc: 8 − 2 = 6; lũy thừa: 6² = 36.
  • Nhân, chia từ trái sang phải: 5 × 36 = 180; 180 : 9 = 20.
  • Đáp số: 20.

tinh-gia-tri-bieu-thuc-3

Ví dụ 5: Tính 100 − [7 × (3 + 5) − 6] : 2 × 3.

  • Ngoặc tròn: 3 + 5 = 8.
  • Ngoặc vuông: 7 × 8 − 6 = 56 − 6 = 50.
  • Ngoài ngoặc, chia và nhân từ trái sang phải: 50 : 2 = 25; 25 × 3 = 75.
  • Cuối cùng: 100 − 75 = 25. Đáp số: 25.

Dạng 3: Tính giá trị biểu thức đại số (chứa chữ)

Muốn tính toán giá trị biểu thức đại số, bạn thay giá trị cho trước của biến vào biểu thức rồi thực hiện phép tính. Khi thay số âm, luôn đặt số đó trong ngoặc để tránh sai dấu.

Ví dụ 6: Tính giá trị của A = 2x² − 5x + 1 tại x = 3.

  • Thay x = 3: A = 2 × 3² − 5 × 3 + 1 = 2 × 9 − 15 + 1 = 18 − 15 + 1 = 4.
  • Vậy A = 4 tại x = 3.

Ví dụ 7: Tính giá trị của B = 3xy − y² + 4 tại x = −2, y = 5.

  • Thay số: B = 3 × (−2) × 5 − 5² + 4 = −30 − 25 + 4 = −51.
  • Vậy B = −51.

tinh-gia-tri-bieu-thuc-4

Ví dụ 8: Tính giá trị của C = 9a² − 6a + 1 tại a = 1/3.

  • Cách 1, thay trực tiếp: C = 9 × 1/9 − 6 × 1/3 + 1 = 1 − 2 + 1 = 0.
  • Cách 2, dùng hằng đẳng thức: C = (3a − 1)² = (3 × 1/3 − 1)² = 0² = 0.
  • Vậy C = 0.

Dạng 4: Biểu thức có phân số và căn bậc hai

Với phân số, thứ tự tính giá trị biểu thức vẫn giữ nguyên: nhân chia trước, cộng trừ sau, rồi quy đồng mẫu số khi cộng trừ. 

Ví dụ 9: Tính 1/2 + 2/3 × 3/4.

  • Nhân trước: 2/3 × 3/4 = 6/12 = 1/2.
  • Cộng: 1/2 + 1/2 = 1. Đáp số: 1.

Ví dụ 10: Tính (3 + 2√2)(3 − 2√2).

  • Áp dụng (a + b)(a − b) = a² − b²: 3² − (2√2)² = 9 − 8 = 1.
  • Đáp số: 1. Nếu chưa nắm chắc căn thức, bạn có thể xem lại bài căn bậc hai là gì.

tinh-gia-tri-bieu-thuc-5

Dạng 5: Tính nhanh giá trị biểu thức

Tính nhanh là dùng tính chất giao hoán, kết hợp và phân phối để biến đổi biểu thức về các số tròn, giúp tính nhẩm dễ hơn.

Biểu thức Cách tính nhanh Kết quả
125 × 32 125 × 8 × 4 = 1000 × 4 4000
25 × 36 × 4 (25 × 4) × 36 = 100 × 36 3600
47 × 99 + 47 47 × (99 + 1) = 47 × 100 4700

Lỗi thường gặp khi tính giá trị biểu thức

Khi tính bài toán giá trị biểu thức, học sinh thường mắc lỗi do nhầm thứ tự phép tính, bỏ sót dấu ngoặc hoặc thực hiện sai quy tắc với số âm. Những sai sót này có thể khiến kết quả thay đổi dù các phép tính riêng lẻ không quá phức tạp. Nhận biết nguyên nhân sẽ giúp bạn tránh lỗi và tính toán chính xác hơn.

  • Cộng trước nhân: tính 48 + 52 × 3 thành 100 × 3 = 300 là sai, đáp án đúng là 204.
  • Chia nhân không theo thứ tự trái sang phải: 36 : 2 × 3 bằng 54 chứ không phải 6.
  • Quên ngoặc khi thay số âm: với x = −2, x² = (−2)² = 4, nhưng nếu viết −2² thì kết quả là −4.
  • Bình phương cả tổng sai: (a + b)² không bằng a² + b², mà bằng a² + 2ab + b².

Bài tập tự luyện tính giá trị biểu thức

Luyện tập thường xuyên giúp học sinh nắm vững thứ tự thực hiện phép tính và hạn chế sai sót. Các bài tập dưới đây được sắp xếp theo mức độ từ cơ bản đến nâng cao, kèm đáp án để thuận tiện đối chiếu kết quả.

Bài Đề bài Đáp số
1 48 + 52 × 3 204
2 120 − 60 : 4 + 8 113
3 2 × (15 − 3 × 4) + 7 13
4 5 × (8 − 2)² : 9 20
5 2x² − 5x + 1 tại x = 3 4
6 3xy − y² + 4 tại x = −2, y = 5 −51

Câu hỏi thường gặp về tính giá trị biểu thức

Thứ tự thực hiện phép tính là gì?

Thứ tự thực hiện phép tính là: tính trong ngoặc trước (ngoặc tròn, rồi vuông, rồi nhọn); sau đó lũy thừa; tiếp theo nhân và chia; cuối cùng cộng và trừ. Các phép cùng cấp làm từ trái sang phải.

Nhân và chia, phép nào làm trước?

Nhân và chia cùng cấp, không có phép nào ưu tiên hơn. Bạn thực hiện lần lượt từ trái sang phải, ví dụ 36 : 2 × 3 = 54.

Cách tính giá trị biểu thức đại số như thế nào?

Bạn thay giá trị đã cho của từng biến vào biểu thức (đặt số âm trong ngoặc), sau đó thực hiện phép tính theo đúng thứ tự như biểu thức số.

48 + 52 × 3 bằng bao nhiêu?

48 + 52 × 3 = 48 + 156 = 204, vì phép nhân phải làm trước phép cộng.

Tính giá trị biểu thức ở các lớp khác nhau thế nào?

Lớp 3 tính biểu thức số với cộng, trừ, nhân, chia và một cặp ngoặc tròn; lớp 6 thêm lũy thừa và nhiều loại ngoặc; lớp 7, lớp 8 tính giá trị biểu thức đại số bằng cách thay giá trị của biến.

Có thể dùng máy tính cầm tay để tính giá trị biểu thức không?

Có. Máy tính cầm tay tự tuân theo thứ tự phép tính, và với biểu thức đại số bạn có thể dùng phím CALC để nhập giá trị biến. Tuy vậy, bài kiểm tra thường yêu cầu trình bày từng bước nên bạn vẫn cần nắm quy tắc.

Kết luận

Tính giá trị biểu thức đúng chỉ cần nhớ một quy tắc: ngoặc trước, lũy thừa sau, rồi nhân chia, cuối cùng cộng trừ, cùng cấp thì làm từ trái sang phải. Với biểu thức chứa chữ, hãy thay số cẩn thận và đặt số âm trong ngoặc. Luyện các ví dụ trong bài và bảng bài tập tự luyện, bạn sẽ hạn chế tối đa lỗi sai khi làm bài kiểm tra.

Xem thêm:

Tin mới nhất
Xiaomi Smart Band 11 ra mắt toàn cầu
So sánh Xiaomi Band 11 và Band 10: khác gì, có nên nâng cấp?
xiaomi-ra-mat-watch-s5-41mm-thump
Xiaomi Watch S5 41mm vs Watch S4 41mm: nâng cấp gì, nên chọn bản nào?
newsfeed-la-gi
Newsfeed là gì? Bảng tin Facebook hoạt động thế nào?
mech-la-gi
Mech là gì? Mecha, robot khổng lồ trong anime và game