Thủy triều là gì? Nguyên nhân, triều cường và các chế độ

Mỗi khi ra biển, chắc hẳn bạn từng thấy nước dâng lên rồi lại rút xuống đều đặn theo giờ trong ngày. Đó chính là thủy triều, một hiện tượng tự nhiên gắn liền với đời sống của cư dân ven biển. Thủy triều là sự dao động tuần hoàn của mực nước biển và nước sông vùng cửa biển, xảy ra chủ yếu do lực hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời tác dụng lên Trái Đất, kết hợp với lực quán tính ly tâm khi Trái Đất chuyển động. Hãy cùng tìm hiểu bản chất, nguyên nhân và những ứng dụng thú vị của hiện tượng quen thuộc này nhé.

Thủy triều là gì?

Thủy triều là sự lên xuống có chu kỳ của mực nước biển. Nước dâng lên đến mức cao nhất gọi là triều lên (nước lớn), rồi rút xuống mức thấp nhất gọi là triều xuống (nước ròng), quá trình này lặp đi lặp lại đều đặn hằng ngày. Điều đặc biệt là thủy triều diễn ra rất quy luật nên con người hoàn toàn có thể dự báo trước, lập thành bảng thủy triều phục vụ cho đánh bắt, hàng hải và nhiều hoạt động khác. Đây là một trong những hiện tượng tự nhiên có ảnh hưởng lớn tới đời sống của cư dân vùng ven biển.

Nguyên nhân gây ra thủy triều

Thủy triều hình thành do sự kết hợp giữa lực hấp dẫn của các thiên thể và lực quán tính khi Trái Đất chuyển động. Bạn có thể hình dung cơ chế này qua các bước sau:

Bước 1 – Lực hấp dẫn của Mặt Trăng: Do ở gần Trái Đất, Mặt Trăng có ảnh hưởng lớn nhất. Lực hút của Mặt Trăng kéo khối nước ở phía đối diện dồn về phía nó, tạo thành một vùng nước dâng cao.

Bước 2 – Lực quán tính ly tâm: Ở phía bên kia Trái Đất (xa Mặt Trăng nhất), lực quán tính ly tâm sinh ra khi hệ Trái Đất – Mặt Trăng quay quanh khối tâm chung lại chiếm ưu thế, khiến nước cũng dâng lên. Vì vậy trên Trái Đất thường tồn tại hai vùng nước dâng cùng lúc.

Bước 3 – Đóng góp của Mặt Trời: Mặt Trời có khối lượng khổng lồ nhưng ở rất xa nên lực tạo triều chỉ bằng khoảng 46% so với Mặt Trăng. Dù vậy, Mặt Trời vẫn góp phần làm thủy triều mạnh lên hoặc yếu đi tùy vị trí tương đối với Mặt Trăng.

Bước 4 – Trái Đất tự quay: Khi Trái Đất tự quay quanh trục, các vùng ven biển lần lượt đi qua khu vực nước dâng và khu vực nước thấp. Nhờ đó, mỗi nơi sẽ trải qua triều lên và triều xuống một cách tuần hoàn trong ngày.

Triều cường và triều kém

Cường độ thủy triều thay đổi theo tháng âm lịch, tùy thuộc vào vị trí tương đối giữa Mặt Trời, Mặt Trăng và Trái Đất. Từ đó hình thành hai trạng thái đối lập là triều cường và triều kém.

Các chế độ thủy triều

Các chế độ thủy triều thể hiện sự khác nhau về số lần và tần suất nước lên xuống trong ngày tại mỗi vùng biển. Việc phân loại này giúp con người nắm được nhịp con nước ở từng khu vực cụ thể.

Ở Việt Nam, chế độ thủy triều rất đa dạng theo từng vùng. Ví dụ, vùng biển vịnh Bắc Bộ (Hải Phòng, Quảng Ninh) mang chế độ nhật triều khá điển hình, trong khi nhiều vùng biển miền Trung và miền Nam lại có chế độ bán nhật triều hoặc triều hỗn hợp.

Ứng dụng và ý nghĩa của thủy triều

Hiểu biết về thủy triều mang lại nhiều lợi ích thiết thực trong đời sống và sản xuất. Dưới đây là những ứng dụng tiêu biểu mà bạn dễ dàng bắt gặp:

• Đánh bắt thủy sản: Ngư dân dựa vào con nước lên xuống để chọn thời điểm ra khơi, thả lưới và thu hoạch hiệu quả hơn.
• Giao thông hàng hải: Dự báo mực nước giúp tàu thuyền ra vào cảng an toàn, tránh mắc cạn ở những khu vực nước nông.
• Nông nghiệp ven biển: Người dân tận dụng thủy triều để lấy nước, tháo nước cho ruộng đồng và nuôi trồng thủy sản.
• Điện thủy triều: Năng lượng thủy triều được khai thác như một nguồn năng lượng tái tạo sạch để sản xuất điện.

Ngoài ra, hiểu biết về thủy triều còn có ý nghĩa trong nghiên cứu môi trường biển và cả trong lịch sử quân sự, khi con người dựa vào con nước để tính toán thời điểm di chuyển trên biển.

Những nhầm lẫn thường gặp về thủy triều

Khi tìm hiểu về thủy triều, nhiều bạn dễ mắc phải một vài hiểu lầm phổ biến. Nắm rõ những điểm sau sẽ giúp bạn hiểu đúng bản chất hiện tượng:

• Chỉ Mặt Trăng gây ra thủy triều: Thực tế cả Mặt Trời cũng đóng góp, chỉ là yếu hơn do ở xa hơn nhiều.
• Triều cường luôn gây ngập lụt: Triều cường chỉ là kỳ nước dâng cao nhất theo chu kỳ, ngập lụt còn phụ thuộc mưa, bão và địa hình.
• Nơi nào cũng có hai lần nước lên trong ngày: Điều này chỉ đúng với chế độ bán nhật triều, còn vùng nhật triều chỉ có một lần lên xuống.

Câu hỏi thường gặp về thủy triều

Thủy triều là gì?

Thủy triều là hiện tượng mực nước biển và nước sông vùng cửa biển dâng lên, hạ xuống một cách tuần hoàn theo thời gian.

Nguyên nhân gây thủy triều là gì?

Chủ yếu do lực hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời tác dụng lên Trái Đất, kết hợp với lực quán tính ly tâm khi Trái Đất chuyển động.

Triều cường xảy ra khi nào?

Triều cường xảy ra vào ngày trăng non và trăng rằm, khi Mặt Trời, Mặt Trăng và Trái Đất gần thẳng hàng nên hai lực hút cộng hưởng.

Triều kém khác triều cường thế nào?

Triều kém xảy ra vào ngày thượng huyền, hạ huyền khi Mặt Trời và Mặt Trăng vuông góc, hai lực hút triệt tiêu một phần nên nước dâng thấp hơn triều cường.

Có mấy chế độ thủy triều?

Có ba chế độ chính là nhật triều (một lần lên xuống mỗi ngày), bán nhật triều (hai lần mỗi ngày) và triều hỗn hợp.

Thủy triều có ứng dụng gì?

Thủy triều phục vụ đánh bắt thủy sản, giao thông hàng hải, nông nghiệp ven biển và sản xuất điện thủy triều tái tạo.

Kết luận

Như vậy, thủy triều là hiện tượng nước biển dâng lên hạ xuống tuần hoàn do lực hấp dẫn của Mặt Trăng, Mặt Trời và lực quán tính ly tâm, với triều cường mạnh nhất khi ba thiên thể thẳng hàng. Hiểu về thủy triều giúp ích cho đánh bắt, hàng hải và sản xuất. Để tìm hiểu thêm, mời bạn tham khảo các bài diện tích các tỉnh Việt Nam, một năm ánh sáng bằng bao nhiêu km và công thức tính quãng đường trên chuyên mục tin tức của Hoàng Hà Mobile.

Xem thêm:

• Núi lửa là gì? Nguyên nhân, cấu tạo và phân loại
• Đại dương là gì? 5 đại dương và vai trò với Trái Đất