Bạn từng xem những đoạn video dung nham đỏ rực phun trào và tự hỏi vì sao lòng đất lại nóng đến vậy? Núi lửa là một trong những hiện tượng địa chất ấn tượng và cũng đáng sợ nhất trên Trái Đất, gắn liền với sự dịch chuyển không ngừng của các mảng kiến tạo bên dưới lớp vỏ. Bài viết dưới đây giúp bạn hiểu núi lửa là gì, vì sao nó hình thành, cấu tạo bên trong ra sao, có bao nhiêu loại núi lửa và vành đai lửa Thái Bình Dương nguy hiểm đến mức nào, dựa trên dữ liệu từ USGS và các nghiên cứu địa chất uy tín.
Núi lửa là gì?
Hiểu đơn giản, núi lửa là điểm nứt gãy trên lớp vỏ Trái Đất, nơi magma, tro bụi và khí nóng từ sâu bên trong có thể thoát ra ngoài bề mặt.
Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS), núi lửa hình thành tại những vị trí vỏ Trái Đất mỏng hoặc nứt vỡ, cho phép đá nóng chảy (magma) tích tụ trong các khoang chứa dưới lòng đất rồi phun trào lên trên. Khi trào ra khỏi miệng núi lửa, magma được gọi là dung nham (lava): magma nằm dưới lòng đất, còn dung nham là đá nóng chảy đã lên tới bề mặt.
Núi lửa có thể xuất hiện trên đất liền, dưới đáy đại dương hoặc trên các hành tinh khác. Trên Trái Đất, phần lớn núi lửa tập trung dọc theo ranh giới các mảng kiến tạo, nơi lớp vỏ liên tục va chạm, tách giãn hoặc trượt qua nhau.
Nguyên nhân hình thành núi lửa
Núi lửa hình thành khi magma từ lớp phủ tích tụ đủ áp lực để phá vỡ lớp vỏ Trái Đất và trào lên bề mặt, còn nguyên nhân sâu xa nằm ở chuyển động của các mảng kiến tạo.
Vỏ Trái Đất không phải một khối liền mà được chia thành nhiều mảng kiến tạo lớn nhỏ, liên tục di chuyển với tốc độ vài cm mỗi năm. Núi lửa thường xuất hiện tại ba dạng ranh giới chính:
- Ranh giới hút chìm: mảng đại dương bị đẩy trượt xuống dưới mảng lục địa, tan chảy ở độ sâu lớn và tạo thành bể magma, đây là cơ chế chính tạo nên phần lớn núi lửa quanh vành đai lửa Thái Bình Dương.
- Ranh giới tách giãn: hai mảng kiến tạo tách xa nhau, magma từ lớp phủ trồi lên lấp đầy khoảng trống, thường gặp ở các sống núi giữa đại dương.
- Điểm nóng: những vị trí lớp phủ nóng bất thường so với xung quanh, magma xuyên thủng vỏ Trái Đất bất kể ranh giới mảng, ví dụ điển hình là chuỗi đảo Hawaii.
Khi áp suất trong buồng magma vượt qua sức chịu của lớp đá phía trên, magma cùng khí hòa tan (hơi nước, CO2, lưu huỳnh) tìm đường thoát lên qua các khe nứt, gây ra hiện tượng phun trào.
Cấu tạo của núi lửa
Một ngọn núi lửa điển hình gồm ba bộ phận chính: buồng magma, ống dẫn magma và miệng núi lửa, phối hợp để đưa vật chất nóng chảy từ lòng đất lên bề mặt.
- Buồng magma: khoang chứa magma nằm sâu dưới lòng đất, thường ở độ sâu vài km đến vài chục km, là nơi tích trữ áp suất trước khi phun trào.
- Ống dẫn magma: đường ống thẳng đứng hoặc nghiêng nối buồng magma với bề mặt, là đường di chuyển của magma lên trên.
- Miệng núi lửa: điểm mở trên bề mặt nơi magma, tro bụi và khí thoát ra ngoài, theo USGS là bất kỳ lỗ mở nào cho phép vật chất núi lửa thoát lên.
Ngoài ba bộ phận trên, nhiều núi lửa còn có miệng núi lửa ký sinh và hồ dung nham; lớp vỏ bồi đắp qua nhiều lần phun trào quyết định hình dạng cuối cùng của ngọn núi.
Phân loại núi lửa
Núi lửa được phân loại theo hai tiêu chí phổ biến: trạng thái hoạt động và hình dạng bên ngoài.
Theo trạng thái hoạt động, núi lửa chia thành ba nhóm: đang hoạt động (mới phun trào hoặc có dấu hiệu địa chấn), núi lửa ngủ (từng phun trào, hiện im lặng nhưng còn nguồn magma nên có thể thức dậy) và núi lửa đã tắt (không còn nguồn magma, khó phun trào trở lại). Ranh giới giữa ngủ và tắt đôi khi khó xác định tuyệt đối.
Theo hình dạng, núi lửa thường chia thành ba dạng chính:
| Loại núi lửa | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Núi lửa hình khiên | Dốc thoải, hình thành từ dung nham lỏng chảy tràn, ít gây nổ | Mauna Loa (Hawaii, Mỹ) |
| Núi lửa tầng (phức hợp) | Dốc đứng, đối xứng, gồm nhiều lớp dung nham và tro xen kẽ; chiếm khoảng 60% núi lửa trên Trái Đất | Phú Sĩ (Nhật Bản) |
| Núi lửa hình nón xỉ | Kích thước nhỏ, dốc, hình thành từ các mảnh dung nham bắn ra rồi nguội thành xỉ xếp quanh miệng | Paricutín (Mexico) |
Tại Việt Nam, phần lớn núi lửa đã ở trạng thái tắt từ hàng nghìn đến hàng triệu năm trước, tập trung ở Tây Nguyên và Nam Trung Bộ, điển hình là 10 miệng núi lửa đã tắt trên đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi) và núi Hàm Rồng ở Pleiku (Gia Lai).
Tác động của núi lửa
Núi lửa vừa là mối đe dọa thiên tai vừa mang lại lợi ích lâu dài cho con người, tùy vào cách nhìn nhận ở từng giai đoạn.
Về tác hại, phun trào lớn có thể gây dòng dung nham nóng chảy, mưa tro bụi, khí độc như lưu huỳnh dioxide, sóng thần nếu núi lửa nằm gần hoặc dưới biển, và ảnh hưởng khí hậu toàn cầu do tro bụi che khuất ánh sáng mặt trời.
Về lợi ích, đất đá núi lửa phong hóa tạo ra đất bazan màu mỡ, đây là lý do nhiều vùng núi lửa như Tây Nguyên của Việt Nam trở thành vùng chuyên canh cà phê, hồ tiêu trù phú. Hoạt động núi lửa còn tạo ra suối nước nóng, năng lượng địa nhiệt, khoáng sản quý và cảnh quan du lịch độc đáo như hồ miệng núi lửa hay hang động dung nham.
Vành đai lửa Thái Bình Dương
Vành đai lửa Thái Bình Dương là chuỗi núi lửa và đới địa chấn bao quanh Thái Bình Dương, nơi tập trung phần lớn hoạt động núi lửa và động đất trên thế giới.
Theo National Geographic, khu vực này chiếm khoảng 75% số núi lửa đang hoạt động và đã tắt của thế giới, đồng thời là nơi xảy ra khoảng 90% các trận động đất toàn cầu. Nguyên nhân là vành đai lửa trùng với các ranh giới hút chìm giữa mảng Thái Bình Dương và nhiều mảng lục địa xung quanh như mảng Á-Âu, Bắc Mỹ, Philippines, Nazca.
Vành đai lửa đi qua nhiều quốc gia, trong đó có các nước Đông Nam Á như Indonesia và Philippines, hai quốc gia có nhiều núi lửa đang hoạt động hàng đầu thế giới. Đây cũng là lý do động đất thường xảy ra cùng khu vực với núi lửa, vì cả hai đều bắt nguồn từ hoạt động mảng kiến tạo. Tại Việt Nam, Viện Vật lý Địa cầu là cơ quan quan trắc động đất và cảnh báo sóng thần, dù cả nước không có núi lửa đang hoạt động.
Câu hỏi thường gặp về núi lửa
Dưới đây là một số thắc mắc phổ biến giúp bạn hiểu rõ hơn về hiện tượng núi lửa.
Núi lửa là gì, hiểu đơn giản nhất?
Núi lửa là nơi lớp vỏ Trái Đất bị nứt vỡ, cho phép magma, tro bụi và khí nóng từ sâu bên trong thoát ra bề mặt, tạo thành địa hình núi hoặc miệng phun đặc trưng.
Magma và dung nham khác nhau như thế nào?
Magma là đá nóng chảy còn nằm dưới lòng đất; khi trào lên khỏi miệng núi lửa và tiếp xúc với không khí, nó được gọi là dung nham.
Có bao nhiêu loại núi lửa?
Theo trạng thái hoạt động có 3 loại: đang hoạt động, ngủ và đã tắt. Theo hình dạng có 3 dạng chính: núi lửa hình khiên, núi lửa tầng (phổ biến nhất, khoảng 60%) và núi lửa hình nón xỉ.
Vành đai lửa Thái Bình Dương nguy hiểm như thế nào?
Đây là khu vực tập trung khoảng 75% núi lửa và 90% động đất của thế giới, do trùng với các ranh giới hút chìm giữa nhiều mảng kiến tạo lớn quanh Thái Bình Dương.
Việt Nam có núi lửa đang hoạt động không?
Không. Các núi lửa tại Việt Nam, tập trung ở Tây Nguyên và đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi), đều đã tắt từ hàng nghìn đến hàng triệu năm trước.
Núi lửa phun trào có thể báo trước được không?
Có thể phần nào. Các nhà khoa học theo dõi dấu hiệu như động đất nhỏ liên tục, biến dạng mặt đất, thay đổi nhiệt độ và khí thoát ra để đưa ra cảnh báo sớm, nhưng khó dự đoán chính xác thời điểm phun trào.
Kết luận
Núi lửa là minh chứng sống động cho việc Trái Đất không hề đứng yên, từ những mảng kiến tạo âm thầm dịch chuyển hàng triệu năm đến những đợt phun trào dữ dội chỉ trong vài giờ. Hiểu núi lửa là gì, vì sao nó hình thành và phân loại ra sao giúp bạn nhìn nhận đúng vai trò của hiện tượng này: vừa là rủi ro thiên tai, vừa là nguồn gốc của đất đai màu mỡ và cảnh quan độc đáo trên khắp thế giới, kể cả tại Việt Nam.
