hallucinations-la-gi

Hallucinations là gì? AI hallucination và cách hạn chế

XEM NHANH

Bạn hỏi chatbot một câu, nhận về câu trả lời trôi chảy, tự tin, có cả trích dẫn, nhưng khi kiểm tra lại thì một phần thông tin hoàn toàn không có thật. Đó chính là hiện tượng mà giới công nghệ gọi là hallucination. Vậy hallucinations là gì? Hallucinations là số nhiều của hallucination, nghĩa gốc là “ảo giác”. Trong trí tuệ nhân tạo (AI), hallucination là hiện tượng AI tạo ra nội dung sai hoặc gây hiểu lầm nhưng được trình bày như sự thật. Hiểu rõ hiện tượng này giúp bạn dùng ChatGPT, Gemini hay các trợ lý AI trên điện thoại an toàn và hiệu quả hơn, nhất là khi tra cứu thông tin quan trọng.

Hallucinations là gì?

Nói ngắn gọn, hallucinations là những “ảo giác” của AI: nội dung nghe hợp lý nhưng sai sự thật. Từ này vốn dùng trong y học và tâm lý học để chỉ việc con người cảm nhận thấy, nghe thấy điều không có thật, sau đó được giới nghiên cứu AI mượn để mô tả lỗi của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM).

Nghĩa Giải thích
Nghĩa thông thường Ảo giác: cảm nhận thấy, nghe thấy điều không có thật
Nghĩa trong AI Câu trả lời do AI tạo ra chứa thông tin sai hoặc gây hiểu lầm nhưng được trình bày như sự thật
Tên gọi khác Confabulation, delusion, mirage (theo Wikipedia)

Mức độ phổ biến của nghĩa mới này lớn đến mức từ điển Cambridge đã bổ sung định nghĩa liên quan đến AI cho động từ “hallucinate” và chọn đây là Từ của năm 2023. Nếu bạn mới làm quen với AI, có thể đọc trước bài trí tuệ nhân tạo là gì để nắm nền tảng.

hallucinations-la-gi-1

Các dạng AI hallucination thường gặp

AI hallucination không chỉ có một kiểu, mà xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau tùy loại câu hỏi.

Dạng Biểu hiện Mức độ rủi ro
Bịa dữ kiện Đưa ra ngày tháng, số liệu, sự kiện không có thật Cao khi dùng cho học tập, công việc
Bịa nguồn trích dẫn Tạo tên bài báo, tác giả, đường link, án lệ không tồn tại Rất cao với nghiên cứu, pháp lý
Sai về người thật Gán tiểu sử, phát ngôn, thành tích sai cho một người Cao, có thể gây ảnh hưởng uy tín
Mâu thuẫn với dữ liệu bạn đưa Tóm tắt tài liệu nhưng thêm ý không có trong bản gốc Trung bình đến cao
Hallucination trong ảnh AI tạo ảnh có chi tiết phi lý như bàn tay thừa ngón, chữ méo Thấp đến trung bình, dễ nhận ra hơn

hallucinations-la-gi-2

Ví dụ thực tế về hallucination của AI

Đã có những vụ việc AI “bịa” thông tin gây hậu quả thật, từ phiên tòa đến thị trường chứng khoán.

  • Vụ Mata kiện Avianca (Mỹ, 2023): trong một vụ kiện hãng hàng không Avianca tại tòa liên bang New York, các luật sư bên nguyên đơn nộp bản lập luận dẫn 6 án lệ không có thật do ChatGPT tạo ra. Tháng 6/2023, thẩm phán đã phạt các luật sư và công ty luật của họ 5.000 USD.
  • Google Bard và kính viễn vọng James Webb (2/2023): trong video quảng bá đầu tiên, Bard nói kính James Webb chụp bức ảnh đầu tiên về một hành tinh ngoài Hệ Mặt Trời. Thực tế, bức ảnh đầu tiên như vậy được kính VLT ở Chile ghi lại từ năm 2004. Sau khi lỗi được phát hiện, cổ phiếu Alphabet giảm mạnh, vốn hóa mất khoảng 100 tỉ USD trong một ngày (theo NPR).
  • Bịa tài liệu tham khảo: một nghiên cứu năm 2023 trên tạp chí Cureus ghi nhận trong 178 tài liệu tham khảo do GPT-3 đưa ra, 69 tài liệu có mã DOI sai hoặc không tồn tại (theo Wikipedia).

Điểm chung của các ví dụ trên là câu trả lời sai đều được viết rất tự tin, khiến người dùng khó nghi ngờ nếu không kiểm tra lại.

Vì sao AI bị hallucination?

Nguyên nhân cốt lõi là mô hình ngôn ngữ được thiết kế để tạo ra văn bản trôi chảy, chứ không có sẵn cơ chế kiểm chứng sự thật. Theo các nghiên cứu được Wikipedia tổng hợp, có một số lý do thường được nhắc đến:

  • Dự đoán theo mẫu: mô hình tạo câu trả lời bằng cách dự đoán từ tiếp theo dựa trên các mẫu trong dữ liệu huấn luyện, không phải “hiểu” như con người. Một câu nghe hợp lý chưa chắc đã đúng.
  • Dữ liệu thiếu hoặc lỗi thời: khi chủ đề hiếm gặp hoặc xảy ra sau thời điểm huấn luyện, mô hình dễ “lấp chỗ trống” bằng thông tin tự tạo.
  • Thói quen đoán thay vì nói “không biết”: một bài nghiên cứu của OpenAI năm 2025 cho rằng cách huấn luyện và chấm điểm mô hình hiện nay thường thưởng cho việc đoán đáp án hơn là thừa nhận không chắc chắn.
  • Cơ chế từ chối bị bỏ qua sai: theo nghiên cứu năm 2025 của Anthropic trên mô hình Claude, hallucination có thể xảy ra khi cơ chế “từ chối trả lời nếu không biết” bị tắt nhầm, chẳng hạn khi mô hình nhận ra một cái tên quen nhưng thực ra không đủ thông tin về người đó.

Một số nhà khoa học cho rằng gọi lỗi này là “ảo giác” là nhân cách hóa máy tính, và đề xuất các cách gọi khác như confabulation. Để hiểu thêm cách các mô hình này tạo nội dung, bạn có thể xem bài AI tạo sinh là gì.

hallucinations-la-gi-3

Hallucination khác gì lỗi thông thường và deepfake?

Hallucination là lỗi vô tình của AI, khác với lỗi phần mềm hay nội dung giả mạo được tạo ra có chủ đích.

Tiêu chí AI hallucination Lỗi phần mềm thông thường Deepfake
Bản chất AI tự tạo nội dung sai Chương trình chạy sai, treo, báo lỗi Con người dùng AI để cố ý làm giả
Có chủ đích không Không Không Có
Dễ nhận ra Khó, vì câu trả lời vẫn trôi chảy Thường dễ thấy Khó, ngày càng tinh vi

Nếu bạn quan tâm tới nội dung giả mạo có chủ đích, bài deepfake là gì sẽ giải thích chi tiết hơn.

Cách hạn chế bị AI “bịa” thông tin

Bạn không thể loại bỏ hoàn toàn hallucination, nhưng có thể giảm rủi ro đáng kể bằng vài thói quen đơn giản.

  1. Kiểm tra lại thông tin quan trọng như số liệu, ngày tháng, tên người với nguồn chính thức.
  2. Yêu cầu AI đưa nguồn rồi tự mở nguồn đó ra xem, vì chính nguồn trích dẫn cũng có thể bị bịa.
  3. Đặt câu hỏi rõ ràng, cụ thể và cung cấp tài liệu gốc nếu có, ví dụ dán đoạn văn bản rồi yêu cầu AI chỉ trả lời dựa trên đoạn đó.
  4. Cho phép AI nói “không biết”: thêm vào câu lệnh ý như “nếu không chắc, hãy nói rõ là không chắc”.
  5. Bật tính năng tìm kiếm web trên chatbot (nếu có) với các câu hỏi về sự kiện mới, để câu trả lời dựa trên nguồn cập nhật.
  6. Không dùng câu trả lời của AI thay cho tư vấn chuyên môn về y tế, pháp lý, tài chính.

Bạn có thể tham khảo thêm mẹo viết câu lệnh trong bài ChatGPT tiếng Việt và cách viết prompt hiệu quả.

hallucinations-la-gi-4

Dấu hiệu nhận biết AI đang hallucination

Một số tín hiệu giúp bạn nghi ngờ đúng lúc trước khi tin hoặc chia sẻ câu trả lời của AI:

  • Câu trả lời đưa ra con số rất cụ thể nhưng không kèm nguồn.
  • Đường link trích dẫn không mở được hoặc dẫn tới trang không liên quan.
  • Hỏi lại cùng câu hỏi theo cách khác thì nhận được đáp án mâu thuẫn.
  • Thông tin về sự kiện gần đây nhưng chatbot không truy cập web.
  • Tên sách, bài báo, nhân vật mà bạn tìm trên công cụ tìm kiếm không thấy kết quả.

Hallucinations còn có nghĩa gì khác?

Ngoài nghĩa trong AI, hallucinations vẫn được dùng phổ biến với nghĩa y học, tâm lý là ảo giác ở người, như ảo thanh, ảo thị. Khi đọc tài liệu tiếng Anh, bạn cần dựa vào ngữ cảnh: bài viết về công nghệ, chatbot, mô hình ngôn ngữ thì gần như chắc chắn là nghĩa trong AI; tài liệu y khoa thì là nghĩa gốc. Bạn có thể xem thêm cách hiểu các từ tiếng Anh thông dụng khác như hmm là gì.

hallucinations-la-gi-5

Câu hỏi thường gặp

Hallucinations nghĩa tiếng Việt là gì?

Hallucinations nghĩa là ảo giác. Trong AI, đây là hiện tượng AI tạo ra thông tin sai nhưng trình bày như sự thật.

AI hallucination là gì?

Là câu trả lời do AI tạo ra chứa thông tin sai hoặc gây hiểu lầm nhưng được trình bày như sự thật, ví dụ bịa số liệu hay nguồn trích dẫn.

ChatGPT có bị hallucination không?

Có. Các chatbot dùng mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT, Gemini, Claude đều có thể đưa ra thông tin nghe hợp lý nhưng sai, nên bạn cần kiểm tra lại thông tin quan trọng.

Vì sao AI bịa nguồn trích dẫn?

Mô hình tạo câu trả lời dựa trên mẫu trong dữ liệu, nên có thể ghép ra tên bài báo, tác giả, đường link nghe hợp lý nhưng không tồn tại.

Có cách nào loại bỏ hoàn toàn hallucination không?

Hiện chưa có. Các nhà phát triển đang giảm lỗi bằng tìm kiếm web, dẫn nguồn và huấn luyện mô hình biết thừa nhận không chắc chắn, nhưng người dùng vẫn nên tự kiểm chứng.

Từ điển nào đã thêm nghĩa AI cho từ hallucination?

Từ điển Cambridge đã bổ sung nghĩa liên quan đến AI cho từ “hallucinate” và chọn đây là Từ của năm 2023.

Kết luận

Hallucinations là gì đã được giải thích khá rõ: đó là khi AI đưa ra thông tin sai nhưng trình bày như thật, từ bịa số liệu, nguồn trích dẫn đến án lệ không tồn tại. Nguyên nhân nằm ở cách mô hình ngôn ngữ dự đoán văn bản theo mẫu thay vì kiểm chứng sự thật. AI vẫn là công cụ rất hữu ích, nhưng với thông tin quan trọng, bạn nên yêu cầu nguồn, tự mở nguồn và đối chiếu với kênh chính thức trước khi tin hoặc chia sẻ.

Xem thêm:

Tin mới nhất
newsfeed-la-gi
Newsfeed là gì? Bảng tin Facebook hoạt động thế nào?
mech-la-gi
Mech là gì? Mecha, robot khổng lồ trong anime và game
hallucinations-la-gi
Hallucinations là gì? AI hallucination và cách hạn chế
xac-nhan-tinh-trang-hon-nhan-online
Xác nhận tình trạng hôn nhân online trên VNeID thế nào?