day-the-dien-cuc-chuan

Dãy thế điện cực chuẩn: bảng E°, quy tắc alpha và bài tập

XEM NHANH

Nếu bạn từng thắc mắc vì sao sắt tan trong axit HCl còn đồng thì không, hay vì sao chiếc pin Zn – Cu cho ra đúng khoảng 1,1 V, câu trả lời nằm trong dãy thế điện cực chuẩn. Đây là dãy các cặp oxi hóa – khử của kim loại được sắp xếp theo chiều tăng dần thế điện cực chuẩn E°, lấy điện cực hiđro chuẩn 2H⁺/H₂ (E° = 0,00 V) làm mốc. Đi từ trái sang phải, tính khử của kim loại giảm dần, còn tính oxi hóa của ion kim loại tăng dần. Phần dưới tổng hợp bảng E° thường gặp, quy tắc alpha, cách tính suất điện động của pin và bài tập Hóa học 12 có lời giải chi tiết.

Thế điện cực chuẩn là gì?

Thế điện cực chuẩn E° là thế của một cặp oxi hóa – khử đo ở điều kiện chuẩn, so với điện cực hiđro chuẩn được quy ước bằng 0,00 V.

Điều kiện chuẩn gồm: nhiệt độ 25 °C, nồng độ ion trong dung dịch 1 M và áp suất khí (nếu có) 1 bar. Mỗi cặp oxi hóa – khử được viết dưới dạng dạng oxi hóa/dạng khử, ví dụ Cu²⁺/Cu, Fe²⁺/Fe, Fe³⁺/Fe²⁺. Giá trị E° càng âm thì dạng khử (kim loại) càng dễ nhường electron; E° càng dương thì dạng oxi hóa (ion) càng dễ nhận electron.

Bảng thế điện cực chuẩn của một số cặp oxi hóa – khử

Bảng dưới đây liệt kê các cặp thường gặp trong chương trình Hóa 12, sắp xếp theo E° tăng dần ở 25 °C.

Cặp oxi hóa – khử E° (V)
Li⁺/Li −3,04
K⁺/K −2,93
Ba²⁺/Ba −2,90
Ca²⁺/Ca −2,87
Na⁺/Na −2,71
Mg²⁺/Mg −2,37
Al³⁺/Al −1,66
Mn²⁺/Mn −1,18
Zn²⁺/Zn −0,76
Cr³⁺/Cr −0,74
Fe²⁺/Fe −0,44
Ni²⁺/Ni −0,26
Sn²⁺/Sn −0,14
Pb²⁺/Pb −0,13
2H⁺/H₂ 0,00
Cu²⁺/Cu +0,34
Fe³⁺/Fe²⁺ +0,77
Ag⁺/Ag +0,80
Hg²⁺/Hg +0,85
Au³⁺/Au +1,50

Các tài liệu khác nhau có thể chênh lệch nhỏ ở chữ số thập phân thứ hai do cách làm tròn (ví dụ Li⁺/Li có nơi ghi −3,04 V, có nơi ghi −3,05 V), nhưng thứ tự sắp xếp không đổi. Khi làm bài tập, bạn nên dùng số liệu mà đề bài cho.

day-the-dien-cuc-chuan-1

Ý nghĩa của dãy thế điện cực chuẩn

Dãy thế điện cực chuẩn cho phép so sánh tính khử, tính oxi hóa và dự đoán phản ứng mà không cần làm thí nghiệm.

  • So sánh tính khử của kim loại: E° càng nhỏ, kim loại có tính khử càng mạnh. K, Na, Ca là kim loại khử mạnh; Ag, Au khử rất yếu.
  • So sánh tính oxi hóa của ion: E° càng lớn, ion kim loại có tính oxi hóa càng mạnh. Ag⁺ oxi hóa mạnh hơn Cu²⁺, Cu²⁺ mạnh hơn Fe²⁺.
  • Dự đoán phản ứng với axit: kim loại có E° < 0 (đứng trước H) khử được H⁺ trong dung dịch HCl, H₂SO₄ loãng, giải phóng H₂. Cu, Ag, Au đứng sau H không phản ứng với các axit này.
  • Dự đoán phản ứng giữa kim loại và dung dịch muối theo quy tắc alpha (trình bày ở phần sau).
  • Xác định cực của pin điện hóa và tính suất điện động chuẩn.

Ví dụ: Fe (E° = −0,44 V) đứng trước H nên tan trong HCl tạo FeCl₂ và khí H₂; phương trình, hiện tượng và bài tập minh họa có trong bài sắt tác dụng với HCl. Nếu bạn cần ôn lại khái niệm chất khử, chất oxi hóa, hãy xem bài phản ứng oxi hóa khử là gì.

Lưu ý quan trọng: các kim loại rất mạnh như K, Na, Ca, Ba khi cho vào dung dịch muối sẽ phản ứng với nước trước, tạo bazơ và khí H₂, chứ không đẩy kim loại khác ra khỏi muối. Ví dụ, cho Na vào dung dịch CuSO₄ thu được kết tủa Cu(OH)₂ màu xanh, không có Cu bám ra. Tính chất này được phân tích kỹ hơn trong bài kim loại kiềm là gì.

day-the-dien-cuc-chuan-2

Quy tắc alpha (α) xác định chiều phản ứng

Quy tắc alpha phát biểu: chất oxi hóa mạnh hơn sẽ tác dụng với chất khử mạnh hơn, tạo ra chất oxi hóa yếu hơn và chất khử yếu hơn.

Cách áp dụng nhanh: viết hai cặp theo thứ tự E° tăng dần từ trái sang phải, dạng oxi hóa ở hàng trên, dạng khử ở hàng dưới. Chất oxi hóa của cặp bên phải (E° lớn hơn) phản ứng với chất khử của cặp bên trái (E° nhỏ hơn). Nối các chất theo chiều phản ứng sẽ được hình chữ α, vì vậy mới có tên gọi này.

Ví dụ 1: hai cặp Fe²⁺/Fe (−0,44 V) và Cu²⁺/Cu (+0,34 V). Cu²⁺ là chất oxi hóa mạnh hơn Fe²⁺, Fe là chất khử mạnh hơn Cu, nên phản ứng xảy ra theo chiều:

Fe + Cu²⁺ → Fe²⁺ + Cu

Phản ứng ngược lại Cu + Fe²⁺ không xảy ra.

Ví dụ 2: cặp Fe³⁺/Fe²⁺ (+0,77 V) có E° lớn hơn Cu²⁺/Cu (+0,34 V), nên Cu khử được Fe³⁺:

Cu + 2Fe³⁺ → Cu²⁺ + 2Fe²⁺

Đây là lý do dung dịch FeCl₃ được dùng để ăn mòn lớp đồng trên bảng mạch in.

Ví dụ 3: cặp Ag⁺/Ag (+0,80 V) lớn hơn Fe³⁺/Fe²⁺ (+0,77 V), nên Ag⁺ oxi hóa được Fe²⁺:

Fe²⁺ + Ag⁺ → Fe³⁺ + Ag

Vì vậy khi cho Fe vào dung dịch AgNO₃ dư, sản phẩm cuối cùng là muối Fe³⁺ chứ không dừng ở Fe²⁺.

day-the-dien-cuc-chuan-3

Tính suất điện động của pin điện hóa

Suất điện động chuẩn của pin bằng thế điện cực chuẩn của cực dương trừ thế điện cực chuẩn của cực âm.

Trong pin điện hóa, cặp có E° nhỏ hơn làm cực âm (anot, xảy ra quá trình oxi hóa), cặp có E° lớn hơn làm cực dương (catot, xảy ra quá trình khử). Electron di chuyển ở mạch ngoài từ cực âm sang cực dương; cầu muối giúp trung hòa điện tích hai dung dịch.

E°pin = E°(+) − E°(−)

Suất điện động chuẩn của pin luôn dương. Nếu tính ra số âm, bạn đã đặt nhầm cực.

Pin Cực âm (anot) Cực dương (catot) Phản ứng trong pin E°pin (V)
Zn – Cu Zn Cu Zn + Cu²⁺ → Zn²⁺ + Cu 0,34 − (−0,76) = 1,10
Mg – Ag Mg Ag Mg + 2Ag⁺ → Mg²⁺ + 2Ag 0,80 − (−2,37) = 3,17
Fe – Cu Fe Cu Fe + Cu²⁺ → Fe²⁺ + Cu 0,34 − (−0,44) = 0,78
Zn – Ag Zn Ag Zn + 2Ag⁺ → Zn²⁺ + 2Ag 0,80 − (−0,76) = 1,56

day-the-dien-cuc-chuan-4

Bài tập dãy thế điện cực chuẩn có lời giải

Các bài dưới đây dùng số liệu E° trong bảng ở trên, đi từ mức nhận biết đến vận dụng.

Bài 1: Sắp xếp các kim loại theo tính khử giảm dần: Cu, Zn, Fe, Ag, Mg.

Lời giải: E° tăng dần: Mg (−2,37) < Zn (−0,76) < Fe (−0,44) < Cu (+0,34) < Ag (+0,80). Tính khử giảm dần: Mg > Zn > Fe > Cu > Ag.

Bài 2: Kim loại nào sau đây không tan trong dung dịch HCl: Al, Zn, Cu, Fe?

Lời giải: Cu, vì E°(Cu²⁺/Cu) = +0,34 V > E°(2H⁺/H₂) = 0,00 V nên Cu không khử được H⁺.

Bài 3: Tính suất điện động chuẩn của pin Fe – Ag.

Lời giải: Fe làm cực âm, Ag làm cực dương. E°pin = 0,80 − (−0,44) = 1,24 V.

Bài 4: Phản ứng nào sau đây xảy ra được? (a) Cu + 2Fe³⁺; (b) Fe + 2Fe³⁺; (c) Zn + Mg²⁺; (d) Ag + Cu²⁺.

Lời giải: (a) xảy ra: Cu + 2Fe³⁺ → Cu²⁺ + 2Fe²⁺ vì 0,77 > 0,34. (b) xảy ra: Fe + 2Fe³⁺ → 3Fe²⁺ vì 0,77 > −0,44. (c) không xảy ra vì Mg²⁺ (−2,37) oxi hóa yếu hơn Zn²⁺ (−0,76). (d) không xảy ra vì Cu²⁺ (+0,34) oxi hóa yếu hơn Ag⁺ (+0,80).

Bài 5: Ngâm 5,6 gam bột Fe vào dung dịch chứa 0,15 mol CuSO₄ đến khi phản ứng hoàn toàn. Tính khối lượng chất rắn thu được.

Lời giải: n(Fe) = 5,6 : 56 = 0,1 mol. Phương trình: Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu. Vì 0,1 < 0,15 nên Fe hết, CuSO₄ dư 0,05 mol. n(Cu) = 0,1 mol, chất rắn chỉ gồm Cu: m = 0,1 × 64 = 6,4 gam (khối lượng chất rắn tăng 0,8 gam so với ban đầu).

Bài 6: Cho 5,6 gam Fe vào dung dịch AgNO₃ dư. Tính khối lượng Ag thu được.

Lời giải: n(Fe) = 0,1 mol. Đầu tiên Fe + 2Ag⁺ → Fe²⁺ + 2Ag; do AgNO₃ dư và E°(Ag⁺/Ag) = 0,80 V > E°(Fe³⁺/Fe²⁺) = 0,77 V nên tiếp tục Fe²⁺ + Ag⁺ → Fe³⁺ + Ag. Gộp lại: Fe + 3Ag⁺ → Fe³⁺ + 3Ag. n(Ag) = 3 × 0,1 = 0,3 mol, m(Ag) = 0,3 × 108 = 32,4 gam.

Muốn tự kiểm tra các phương trình trên, bạn có thể ôn lại cách cân bằng phương trình hóa học theo phương pháp thăng bằng electron.

day-the-dien-cuc-chuan-5

Câu hỏi thường gặp

Dãy thế điện cực chuẩn là gì?

Là dãy các cặp oxi hóa – khử của kim loại sắp xếp theo chiều tăng dần thế điện cực chuẩn E°, lấy điện cực hiđro chuẩn (0,00 V) làm mốc. Theo chiều E° tăng, tính khử của kim loại giảm và tính oxi hóa của ion tăng.

Kim loại nào có tính khử mạnh nhất trong dãy?

Trong bảng thường gặp, Li có E° nhỏ nhất (khoảng −3,04 V) nên có tính khử mạnh nhất. Au có E° lớn nhất (+1,50 V) nên có tính khử yếu nhất.

Thế điện cực chuẩn của hiđro bằng bao nhiêu?

Bằng 0,00 V theo quy ước, được chọn làm mốc để đo thế điện cực chuẩn của các cặp khác.

Quy tắc alpha là gì?

Chất oxi hóa mạnh hơn phản ứng với chất khử mạnh hơn, tạo ra chất oxi hóa yếu hơn và chất khử yếu hơn. Nói cách khác, dạng oxi hóa của cặp có E° lớn hơn phản ứng với dạng khử của cặp có E° nhỏ hơn.

Suất điện động của pin Zn – Cu là bao nhiêu?

Ở điều kiện chuẩn, E°pin = 0,34 − (−0,76) = 1,10 V, với Zn là cực âm và Cu là cực dương.

Vì sao Cu không tan trong HCl loãng?

Vì E°(Cu²⁺/Cu) = +0,34 V lớn hơn E°(2H⁺/H₂) = 0,00 V, nên Cu không khử được ion H⁺ để giải phóng khí H₂.

Kết luận

Dãy thế điện cực chuẩn là công cụ gọn nhất để so sánh tính khử của kim loại và tính oxi hóa của ion: E° càng nhỏ, kim loại khử càng mạnh; E° càng lớn, ion oxi hóa càng mạnh. Chỉ cần nhớ bảng E° các cặp thường gặp, vận dụng quy tắc alpha để xét chiều phản ứng và công thức E°pin = E°(+) − E°(−), bạn đã có thể giải phần lớn bài tập điện hóa Hóa 12. Đừng quên các trường hợp đặc biệt như kim loại kiềm phản ứng với nước trước, hay Fe²⁺ bị Ag⁺ oxi hóa tiếp lên Fe³⁺.

Tin mới nhất
challenges-cloudflare-com-la-gi
Challenges cloudflare com là gì? Có an toàn không, cách xử lý
dinh-luat-bao-toan-khoi-luong
Công thức về khối lượng của phản ứng: định luật và bài tập
kamen-rider-ooo
Kamen Rider OOO: nội dung, nhân vật, combo và phim 10th
Samsung Galaxy Z Fold8 và Fold8 Ultra giành giải thưởng Sáng tạo xuất sắc nhất tại CES 2027