Bò sát là nhóm động vật có xương sống đầu tiên thích nghi hoàn toàn với đời sống trên cạn. Đặc điểm chung của bò sát gồm: da khô, có vảy sừng; cổ dài; màng nhĩ nằm trong hốc tai; chi yếu, có vuốt sắc; phổi có nhiều vách ngăn; tim có vách hụt ngăn tâm thất (trừ cá sấu), máu đi nuôi cơ thể là máu pha; là động vật biến nhiệt; có cơ quan giao phối, thụ tinh trong; trứng có màng dai hoặc vỏ đá vôi bao bọc, giàu noãn hoàng. Dưới đây là bảng tổng hợp từng đặc điểm, so sánh với lưỡng cư, cách phân loại các bộ kèm ví dụ ở Việt Nam và vai trò của bò sát theo chương trình Sinh học 7.
Bảng đặc điểm chung của bò sát
Mỗi đặc điểm cấu tạo của bò sát đều gắn với một ý nghĩa thích nghi với môi trường cạn khô ráo, nơi nước là yếu tố khan hiếm.
| Cơ quan, đặc điểm | Đặc điểm ở bò sát | Ý nghĩa thích nghi |
|---|---|---|
| Da | Khô, có vảy sừng bao bọc | Giảm thoát hơi nước |
| Cổ | Cổ dài | Đầu cử động linh hoạt, mở rộng tầm quan sát, bắt mồi dễ |
| Mắt | Có mí cử động, có tuyến lệ | Bảo vệ mắt, giữ màng mắt không bị khô |
| Tai | Màng nhĩ nằm trong hốc tai | Bảo vệ màng nhĩ, hướng âm thanh |
| Chi | Chi yếu, có vuốt sắc | Bám, bò trên cạn |
| Hô hấp | Phổi có nhiều vách ngăn | Tăng diện tích trao đổi khí, hô hấp hoàn toàn bằng phổi |
| Tuần hoàn | Tim 3 ngăn, tâm thất có vách hụt (cá sấu có tim 4 ngăn); 2 vòng tuần hoàn, máu nuôi cơ thể ít pha | Cung cấp ôxi tốt hơn lưỡng cư |
| Thân nhiệt | Động vật biến nhiệt | Nhiệt độ cơ thể thay đổi theo môi trường |
| Sinh sản | Thụ tinh trong, có cơ quan giao phối; trứng có màng dai hoặc vỏ đá vôi, giàu noãn hoàng | Phôi phát triển được trên cạn, không phụ thuộc nước |
Một mẹo ghi nhớ nhanh là chia đặc điểm thành 3 nhóm: vỏ ngoài (da, vảy, mí mắt, màng nhĩ), bên trong (phổi, tim, biến nhiệt) và sinh sản (thụ tinh trong, trứng có vỏ). Muốn hiểu rõ hơn vì sao tim có vách hụt lại tạo ra máu pha, bạn có thể xem bài hệ tuần hoàn là gì.
So sánh bò sát với lưỡng cư
So với lưỡng cư (ếch, nhái, cóc), bò sát tiến hóa hơn ở hầu hết các hệ cơ quan và đã thoát khỏi sự phụ thuộc vào môi trường nước. Đây là dạng câu hỏi thường gặp trong bài kiểm tra Sinh học 7.
| Tiêu chí | Lưỡng cư (ếch đồng) | Bò sát (thằn lằn bóng đuôi dài) |
|---|---|---|
| Da | Da trần, luôn ẩm, có chất nhầy | Da khô, có vảy sừng |
| Cổ | Đầu gắn liền thân, gần như không có cổ | Cổ dài, cử động linh hoạt |
| Tai | Màng nhĩ nằm ngay trên bề mặt đầu | Màng nhĩ nằm trong hốc tai |
| Hô hấp | Bằng phổi và da, phổi đơn giản | Hoàn toàn bằng phổi, phổi nhiều vách ngăn |
| Tim | 3 ngăn, tâm thất chưa có vách ngăn | 3 ngăn, tâm thất có vách hụt |
| Thụ tinh | Thụ tinh ngoài, trong nước | Thụ tinh trong |
| Trứng và phát triển | Trứng không vỏ, đẻ trong nước; phát triển qua biến thái (nòng nọc) | Trứng có màng dai hoặc vỏ đá vôi, đẻ trên cạn; phát triển trực tiếp |
| Thân nhiệt | Biến nhiệt | Biến nhiệt |
Điểm giống nhau đáng nhớ là cả hai lớp đều là động vật biến nhiệt và đều có tim 3 ngăn (trừ cá sấu). Điểm khác biệt quyết định là quá trình sinh sản: nhờ thụ tinh trong và trứng có vỏ, bò sát có thể sống xa nguồn nước.
Phân loại lớp bò sát
Lớp bò sát được chia thành các bộ dựa trên cấu tạo hàm, răng, mai yếm và vỏ trứng. Theo SGK Sinh học 7, lớp bò sát có khoảng 6.500 loài, ở Việt Nam đã phát hiện 271 loài. Các thống kê khoa học gần đây (Reptile Database) đã ghi nhận hơn 11.000 loài bò sát trên thế giới, nhưng khi làm bài bạn nên dùng số liệu trong SGK.
| Bộ | Đại diện | Đặc điểm nhận biết |
|---|---|---|
| Đầu mỏ | Nhông Tân Tây Lan | Hàm có mỏ, rất ít loài còn sống, chỉ có ở New Zealand |
| Có vảy | Thằn lằn, rắn | Có vảy sừng, hàm ngắn, răng nhỏ mọc trên hàm; trứng có màng dai |
| Cá sấu | Cá sấu | Hàm rất dài, răng lớn nhọn sắc mọc trong lỗ chân răng; trứng có vỏ đá vôi |
| Rùa | Rùa, ba ba, vích, đồi mồi | Có mai và yếm, hàm không có răng; trứng có vỏ đá vôi |
Ví dụ bò sát ở Việt Nam
Việt Nam có khí hậu nhiệt đới ẩm nên thành phần bò sát khá phong phú. Một số đại diện quen thuộc:
- Bộ Có vảy – thằn lằn: thằn lằn bóng đuôi dài, tắc kè, thạch sùng, kỳ đà, rồng đất.
- Bộ Có vảy – rắn: rắn ráo, rắn nước, trăn, rắn hổ mang, rắn cạp nong.
- Bộ Cá sấu: cá sấu Xiêm (cá sấu nước ngọt), cá sấu hoa cà (cá sấu nước lợ).
- Bộ Rùa: rùa núi vàng, ba ba trơn, vích, đồi mồi.
Nhiều loài trong số này như rùa biển, cá sấu Xiêm hay rắn hổ chúa đang bị đe dọa do săn bắt và mất môi trường sống, nên được đưa vào danh mục cần bảo vệ.
Vì sao bò sát thích nghi được với đời sống trên cạn?
Bò sát thích nghi với đời sống trên cạn nhờ giải quyết được hai vấn đề lớn: chống mất nước và sinh sản không cần nước.
- Da khô có vảy sừng giúp hạn chế mất nước, khác với lưỡng cư phải giữ da ẩm.
- Hô hấp hoàn toàn bằng phổi, phổi có nhiều vách ngăn.
- Mắt có mí cử động và tuyến lệ giữ ẩm, tai có hốc bảo vệ màng nhĩ.
- Trứng có màng dai hoặc vỏ đá vôi bảo vệ, chứa nhiều noãn hoàng nên có thể đẻ trên cạn.
- Thụ tinh trong, không cần môi trường nước để thụ tinh.
Ngược lại, vì là động vật biến nhiệt, bò sát hoạt động mạnh khi trời ấm và thường trú đông hoặc giảm hoạt động khi nhiệt độ xuống thấp. Đó là lý do bạn hay thấy thằn lằn phơi nắng vào buổi sáng.
Thời đại khủng long
Bò sát từng là nhóm động vật thống trị Trái Đất trong một thời gian rất dài. Theo SGK Sinh học 7, tổ tiên bò sát xuất hiện cách đây khoảng 280–230 triệu năm. Giai đoạn bò sát phát triển cực thịnh được gọi là thời đại bò sát hay thời đại khủng long, với nhiều loài to lớn, sống ở cạn, dưới nước và cả trên không.
Khoảng 65 triệu năm trước (các nghiên cứu hiện nay xác định vào khoảng 66 triệu năm), khủng long cỡ lớn bị tiêu diệt hàng loạt. Các nguyên nhân được nêu gồm sự cạnh tranh của chim và thú, biến đổi khí hậu, núi lửa, thiên thạch và thiếu thức ăn. Những loài cỡ nhỏ như thằn lằn, rắn, rùa, cá sấu nhờ cần ít thức ăn và dễ tìm nơi trú ẩn nên vẫn tồn tại đến ngày nay.
Vai trò của bò sát
Bò sát vừa có lợi ích lớn đối với con người và tự nhiên, vừa có một số tác hại cần lưu ý.
- Có ích cho nông nghiệp: thằn lằn, rắn ăn sâu bọ và chuột.
- Thực phẩm: ba ba và một số loài khác.
- Dược phẩm: mật trăn, nọc rắn, yếm rùa.
- Mĩ nghệ: vảy đồi mồi, da trăn, da cá sấu.
- Trong tự nhiên: là mắt xích của chuỗi thức ăn, giúp cân bằng số lượng loài khác.
- Tác hại: một số loài rắn độc có thể gây nguy hiểm cho người và vật nuôi.
Bò sát giữ vị trí quan trọng trong lưới thức ăn của hệ sinh thái: rắn ăn chuột, ếch nhái, và chính rắn lại là thức ăn của chim săn mồi. Vì vậy, cần bảo vệ các loài bò sát có ích và nuôi các loài có giá trị kinh tế, đồng thời không săn bắt các loài quý hiếm. Đọc thêm về mối quan hệ giữa các cá thể cùng loài trong bài quần thể sinh vật.
Câu hỏi thường gặp
Nêu đặc điểm chung của bò sát?
Da khô có vảy sừng, cổ dài, màng nhĩ trong hốc tai, chi yếu có vuốt sắc, phổi nhiều vách ngăn, tim có vách hụt (trừ cá sấu), máu nuôi cơ thể là máu pha, là động vật biến nhiệt, thụ tinh trong, trứng có màng dai hoặc vỏ đá vôi giàu noãn hoàng.
Bò sát là động vật biến nhiệt hay hằng nhiệt?
Bò sát là động vật biến nhiệt, nhiệt độ cơ thể thay đổi theo nhiệt độ môi trường.
Tim của bò sát có mấy ngăn?
Tim bò sát có 3 ngăn, tâm thất có vách hụt; riêng cá sấu có tim 4 ngăn.
Lớp bò sát gồm những bộ nào?
Gồm 4 bộ: Đầu mỏ, Có vảy, Cá sấu và Rùa.
Bò sát khác lưỡng cư ở điểm nào?
Bò sát có da khô vảy sừng, hô hấp hoàn toàn bằng phổi, tâm thất có vách hụt, thụ tinh trong và trứng có vỏ; lưỡng cư có da trần ẩm, hô hấp cả bằng da, thụ tinh ngoài và đẻ trứng trong nước.
Bò sát có vai trò gì?
Bò sát có ích cho nông nghiệp, làm thực phẩm, dược phẩm, đồ mĩ nghệ và giữ cân bằng sinh thái; một số loài rắn độc có thể gây hại cho người.
Kết luận
Bò sát là lớp động vật có xương sống thích nghi hoàn toàn với đời sống trên cạn nhờ da khô có vảy sừng, phổi nhiều vách ngăn, thụ tinh trong và trứng có vỏ bảo vệ. Bạn hãy ghi nhớ bảng đặc điểm chung, các điểm khác biệt với lưỡng cư cùng 4 bộ bò sát để trả lời tốt câu hỏi Sinh học 7 và áp dụng khi quan sát các loài quen thuộc quanh mình.
Xem thêm:
