bang-nguyen-ham

Nguyên hàm là gì? Bảng nguyên hàm cơ bản và công thức

XEM NHANH

Khi bước vào chương Nguyên hàm – Tích phân của Toán 12, thứ bạn cần thuộc đầu tiên chính là bảng nguyên hàm. Hiểu đơn giản, nguyên hàm của hàm số f(x) trên khoảng K là hàm số F(x) thỏa mãn F'(x) = f(x) với mọi x thuộc K, ký hiệu ∫f(x)dx = F(x) + C với C là hằng số. Nắm chắc các công thức cơ bản giúp bạn giải nhanh phần lớn bài tập từ dễ đến vận dụng. Dưới đây là định nghĩa, tính chất, bảng công thức cơ bản và mở rộng, hai phương pháp tìm nguyên hàm cùng nhiều ví dụ có lời giải, mỗi đáp án đều được kiểm tra lại bằng đạo hàm.

Nguyên hàm là gì?

Nguyên hàm là phép toán ngược của đạo hàm: biết đạo hàm f(x), ta đi tìm hàm ban đầu F(x).

Định nghĩa: Cho hàm số f(x) xác định trên khoảng K. Hàm số F(x) được gọi là nguyên hàm của f(x) trên K nếu F'(x) = f(x) với mọi x ∈ K.

Ví dụ: F(x) = x² là một nguyên hàm của f(x) = 2x vì (x²)’ = 2x. Các hàm x² + 1, x² − 5 cũng là nguyên hàm của 2x, nên ta viết gọn ∫2x dx = x² + C.

Định lý: Nếu F(x) là một nguyên hàm của f(x) trên K thì mọi nguyên hàm của f(x) trên K đều có dạng F(x) + C. Mọi hàm số liên tục trên K đều có nguyên hàm trên K.

Vì nguyên hàm đi ngược đạo hàm, bạn nên ôn lại kiến thức nền trong bài đạo hàm lớp 11 và bảng công thức đạo hàm đầy đủ trước khi học thuộc bảng bên dưới.

bang-nguyen-ham-1

Tính chất của nguyên hàm

Nguyên hàm có ba tính chất cơ bản, cho phép tách một biểu thức phức tạp thành nhiều phần đơn giản.

  • (∫f(x)dx)’ = f(x) và ∫f'(x)dx = f(x) + C.
  • ∫k.f(x)dx = k∫f(x)dx, với k là hằng số khác 0.
  • ∫[f(x) ± g(x)]dx = ∫f(x)dx ± ∫g(x)dx.

Lưu ý: không có quy tắc “nguyên hàm của tích bằng tích các nguyên hàm”. Với tích hoặc thương, bạn cần biến đổi, đổi biến hoặc dùng nguyên hàm từng phần.

Bảng nguyên hàm cơ bản

Bảng nguyên hàm cơ bản gồm các công thức của hàm lũy thừa, hàm mũ và hàm lượng giác, được suy trực tiếp từ bảng đạo hàm. Cột bên phải ghi cách kiểm tra nhanh bằng đạo hàm.

Hàm số f(x) Nguyên hàm ∫f(x)dx Kiểm tra bằng đạo hàm
0 C (C)’ = 0
1 x + C (x)’ = 1
xα (α ≠ −1) xα+1/(α + 1) + C [xα+1/(α + 1)]’ = xα
1/x (x ≠ 0) ln|x| + C (ln|x|)’ = 1/x
1/x² (x ≠ 0) −1/x + C (−1/x)’ = 1/x²
√x (x > 0) (2/3)x3/2 + C [(2/3)x3/2]’ = x1/2
ex ex + C (ex)’ = ex
ax (0 < a ≠ 1) ax/ln a + C (ax/ln a)’ = ax
cos x sin x + C (sin x)’ = cos x
sin x −cos x + C (−cos x)’ = sin x
1/cos²x tan x + C (tan x)’ = 1/cos²x
1/sin²x −cot x + C (−cot x)’ = 1/sin²x

Hai công thức 1/x² và √x thực chất là trường hợp riêng của xα với α = −2 và α = 1/2, nhưng xuất hiện rất thường xuyên nên được ghi riêng để bạn tra nhanh. Công thức nguyên hàm của 1/x được giải thích kỹ hơn trong bài đạo hàm của 1/x.

bang-nguyen-ham-4

Bảng nguyên hàm mở rộng dạng ax + b

Khi biến x được thay bằng biểu thức bậc nhất ax + b (a ≠ 0), công thức giữ nguyên dạng nhưng nhân thêm hệ số 1/a.

Hàm số f(x) (a ≠ 0) Nguyên hàm ∫f(x)dx
(ax + b)α (α ≠ −1) (ax + b)α+1/[a(α + 1)] + C
1/(ax + b) (1/a).ln|ax + b| + C
eax+b (1/a).eax+b + C
cos(ax + b) (1/a).sin(ax + b) + C
sin(ax + b) −(1/a).cos(ax + b) + C
1/cos²(ax + b) (1/a).tan(ax + b) + C
1/sin²(ax + b) −(1/a).cot(ax + b) + C

Hệ số 1/a xuất hiện vì khi đạo hàm hàm hợp, ta luôn nhân thêm (ax + b)’ = a. Ví dụ (1/a).eax+b có đạo hàm (1/a).a.eax+b = eax+b. Nếu bạn muốn hiểu sâu dạng eu tổng quát, hãy xem bài đạo hàm e mũ u.

Phương pháp tìm nguyên hàm

Ngoài tra bảng trực tiếp, có hai phương pháp chính để xử lý các hàm phức tạp: đổi biến số và nguyên hàm từng phần.

Phương pháp đổi biến số

Nếu ∫f(u)du = F(u) + C và u = u(x) có đạo hàm liên tục thì ∫f(u(x)).u'(x)dx = F(u(x)) + C. Dấu hiệu nhận biết: trong biểu thức có một hàm u(x) và đạo hàm u'(x) của nó (hoặc sai khác một hằng số).

Ví dụ: tính ∫2x.(x² + 1)³dx. Đặt u = x² + 1 thì du = 2x dx. Khi đó ∫u³du = u⁴/4 + C = (x² + 1)⁴/4 + C.

Kiểm tra: [(x² + 1)⁴/4]’ = 4(x² + 1)³.2x/4 = 2x(x² + 1)³. Đúng.

Phương pháp nguyên hàm từng phần

Công thức: ∫u dv = uv − ∫v du. Thứ tự ưu tiên chọn u thường dùng là “nhất log, nhì đa, tam lượng, tứ mũ”: ưu tiên đặt u là hàm logarit, sau đó đến đa thức, lượng giác, cuối cùng là hàm mũ.

Ví dụ: tính ∫x.exdx. Đặt u = x, dv = exdx thì du = dx, v = ex. Khi đó ∫x.exdx = x.ex − ∫exdx = (x − 1)ex + C.

Kiểm tra: [(x − 1)ex]’ = ex + (x − 1)ex = x.ex. Đúng.

bang-nguyen-ham-2

Bài tập bảng nguyên hàm có lời giải

Các bài dưới đây đi từ áp dụng trực tiếp bảng đến đổi biến và từng phần; mỗi đáp án đều kèm bước đạo hàm ngược để bạn tự kiểm tra.

Bài 1: Tìm ∫(3x² − 4x + 5)dx.

Lời giải: ∫(3x² − 4x + 5)dx = x³ − 2x² + 5x + C. Kiểm tra: (x³ − 2x² + 5x)’ = 3x² − 4x + 5.

Bài 2: Tìm ∫(e2x + 1/x)dx.

Lời giải: ∫(e2x + 1/x)dx = (1/2)e2x + ln|x| + C. Kiểm tra: [(1/2)e2x]’ = e2x, (ln|x|)’ = 1/x.

Bài 3: Tìm nguyên hàm F(x) của f(x) = cos x biết F(0) = 2.

Lời giải: F(x) = sin x + C. Vì F(0) = sin 0 + C = 2 nên C = 2. Vậy F(x) = sin x + 2.

Bài 4: Tìm ∫(√x + 1/x²)dx (x > 0).

Lời giải: ∫(x1/2 + x−2)dx = (2/3)x3/2 − 1/x + C. Kiểm tra: [(2/3)x3/2]’ = x1/2, (−1/x)’ = 1/x².

Bài 5: Tìm ∫(2x − 1)5dx.

Lời giải: áp dụng công thức dạng ax + b với a = 2, α = 5: ∫(2x − 1)5dx = (2x − 1)6/12 + C. Kiểm tra: [(2x − 1)6/12]’ = 6.2.(2x − 1)5/12 = (2x − 1)5.

Bài 6: Tìm ∫[1/(3x + 2) + sin 2x]dx.

Lời giải: = (1/3)ln|3x + 2| − (1/2)cos 2x + C. Kiểm tra: [(1/3)ln|3x + 2|]’ = 3/[3(3x + 2)] = 1/(3x + 2); [−(1/2)cos 2x]’ = sin 2x.

Bài 7: Tìm ∫tan²x dx.

Lời giải: biến đổi tan²x = 1/cos²x − 1, nên ∫tan²x dx = tan x − x + C. Kiểm tra: (tan x − x)’ = 1/cos²x − 1 = tan²x.

Bài 8: Tìm ∫x.ex²dx.

Lời giải: đặt u = x² thì du = 2x dx, suy ra x dx = du/2. Khi đó ∫(1/2)eudu = (1/2)ex² + C. Kiểm tra: [(1/2)ex²]’ = (1/2).2x.ex² = x.ex².

Bài 9: Tìm ∫x.cos x dx.

Lời giải: đặt u = x, dv = cos x dx thì du = dx, v = sin x. Khi đó ∫x.cos x dx = x.sin x − ∫sin x dx = x.sin x + cos x + C. Kiểm tra: (x.sin x + cos x)’ = sin x + x.cos x − sin x = x.cos x.

Bài 10: Tìm ∫ln x dx (x > 0).

Lời giải: đặt u = ln x, dv = dx thì du = dx/x, v = x. Khi đó ∫ln x dx = x.ln x − ∫dx = x.ln x − x + C. Kiểm tra: (x.ln x − x)’ = ln x + 1 − 1 = ln x.

bang-nguyen-ham-3

Lỗi thường gặp khi dùng bảng nguyên hàm

Phần lớn lỗi sai đến từ việc nhầm dấu, quên hệ số 1/a hoặc quên hằng số C.

Lỗi sai Cách viết đúng
∫sin x dx = cos x + C ∫sin x dx = −cos x + C
∫e3xdx = e3x + C ∫e3xdx = (1/3)e3x + C
∫(1/x)dx = ln x + C (với mọi x ≠ 0) ∫(1/x)dx = ln|x| + C
∫x−1dx = x0/0 + C Công thức xα chỉ dùng khi α ≠ −1; trường hợp α = −1 cho ln|x| + C
Bỏ quên hằng số C Luôn ghi + C với nguyên hàm (tích phân xác định thì không cần)

Cách chắc chắn nhất là lấy đạo hàm đáp án vừa tìm: nếu ra đúng hàm ban đầu thì kết quả chính xác. Khi làm trắc nghiệm, bạn cũng có thể dùng máy tính Casio để thử nhanh, xem hướng dẫn trong bài cách bấm máy tính nguyên hàm, tích phân.

Nguyên hàm và tích phân khác nhau thế nào?

Nguyên hàm cho ra một họ hàm số, còn tích phân xác định cho ra một con số; hai khái niệm được nối với nhau bằng công thức Newton – Leibniz.

Tiêu chí Nguyên hàm Tích phân xác định
Ký hiệu ∫f(x)dx ∫abf(x)dx
Kết quả Họ hàm số F(x) + C Một số thực F(b) − F(a)
Hằng số C Có Không (C triệt tiêu khi trừ)
Ví dụ ∫2x dx = x² + C ∫012x dx = 1² − 0² = 1

Vì vậy, thuộc bảng nguyên hàm cũng chính là nền tảng để tính tích phân và diện tích hình phẳng ở các bài sau.

Câu hỏi thường gặp

Bảng nguyên hàm là gì?

Bảng nguyên hàm là tập hợp các công thức tìm nguyên hàm của những hàm số thường gặp như lũy thừa, mũ, lượng giác, được suy ngược từ bảng đạo hàm và dùng để giải nhanh bài tập nguyên hàm, tích phân.

Nguyên hàm của 1/x là gì?

∫(1/x)dx = ln|x| + C, với x ≠ 0. Cần giữ dấu giá trị tuyệt đối vì x có thể âm.

Nguyên hàm của e mũ x là gì?

∫exdx = ex + C. Với eax+b thì ∫eax+bdx = (1/a)eax+b + C.

Nguyên hàm của sin x là gì?

∫sin x dx = −cos x + C, vì (−cos x)’ = sin x.

Công thức nguyên hàm từng phần là gì?

∫u dv = uv − ∫v du. Nên ưu tiên đặt u theo thứ tự logarit, đa thức, lượng giác, mũ.

Vì sao nguyên hàm có hằng số C?

Vì đạo hàm của hằng số bằng 0, nên một hàm số có vô số nguyên hàm sai khác nhau một hằng số C.

Kết luận

Nguyên hàm là phép toán ngược của đạo hàm: ∫f(x)dx = F(x) + C với F'(x) = f(x). Chỉ cần thuộc bảng nguyên hàm cơ bản, nhóm công thức mở rộng dạng ax + b và hai phương pháp đổi biến, từng phần là bạn đã giải được phần lớn bài tập Toán 12. Hãy tập thói quen đạo hàm lại đáp án sau mỗi bài để tránh sai dấu, sai hệ số và luôn nhớ ghi thêm hằng số C.

Tin mới nhất
So sánh BRAVUS A30 và BRAVUS A35
So sánh BRAVUS A30 và A35: chênh 13,6 triệu, nên chọn khóa nào?
Đánh giá khóa cửa thông minh BRAVUS A35
Đánh giá khóa cửa thông minh BRAVUS A35: khóa vân tay tay gạt giá khoảng 5 triệu
Đánh giá khóa cửa thông minh BRAVUS A30
Đánh giá khóa cửa thông minh BRAVUS A30: 8 cách mở khóa, quét tĩnh mạch lòng bàn tay
yuki-tsukumo
Yuki JJK là ai? Tiểu sử Tsukumo Yuki cấp đặc biệt