ctct-fe3o4

CTCT Fe3O4: cách viết công thức cấu tạo oxit sắt từ

XEM NHANH

Fe3O4 (oxit sắt từ) có thể viết dưới dạng FeO.Fe2O3, nghĩa là trong mỗi đơn vị công thức có 1 nguyên tử sắt hóa trị II và 2 nguyên tử sắt hóa trị III. Công thức cấu tạo (CTCT) thường dùng trong chương trình phổ thông là O=Fe–O–Fe–O–Fe=O, với Fe ở giữa hóa trị II và hai Fe ở hai đầu hóa trị III. Đây là cách biểu diễn quy ước theo hóa trị; thực tế Fe3O4 là tinh thể ion có cấu trúc spinel nghịch. Dưới đây là hướng dẫn viết CTCT Fe3O4 từng bước, kèm số oxi hóa, tính chất và bài tập có lời giải.

Thông tin chung về Fe3O4

Fe3O4 là oxit hỗn hợp của sắt, chứa đồng thời ion Fe2+ và Fe3+, tồn tại trong tự nhiên dưới dạng khoáng vật magnetit. Bảng sau tóm tắt những thông tin bạn cần nhớ trước khi viết CTCT Fe3O4.

Thông tin Chi tiết
Tên gọi Oxit sắt từ, sắt(II,III) oxit
Cách viết khác FeO.Fe2O3 (một hợp chất duy nhất, không phải hỗn hợp hai oxit)
Khoáng vật tự nhiên Magnetit (quặng manhetit)
Trạng thái, màu sắc Chất rắn màu đen, không tan trong nước
Khối lượng mol 232 g/mol (3 × 56 + 4 × 16, lấy Fe = 56, O = 16)
Phần trăm khối lượng Fe 168/232 × 100% ≈ 72,41%
Từ tính Bị nam châm hút mạnh; về bản chất là chất feri từ

ctct-fe3o4-1

Cách viết công thức cấu tạo của Fe3O4 (CTCT Fe3O4)

Để viết CTCT Fe3O4, bạn tách công thức thành FeO.Fe2O3 rồi nối các nguyên tử sao cho mỗi nguyên tố dùng đúng số liên kết bằng hóa trị của nó. Các bước cụ thể:

  • Bước 1 – Tách công thức: Fe3O4 = FeO.Fe2O3, tức có 1 Fe hóa trị II và 2 Fe hóa trị III; O luôn hóa trị II.
  • Bước 2 – Đặt Fe(II) ở giữa: Fe hóa trị II tạo 2 liên kết đơn với 2 nguyên tử O: –O–Fe–O–.
  • Bước 3 – Gắn hai Fe(III) ở hai đầu: mỗi Fe hóa trị III liên kết đơn với một O ở giữa và liên kết đôi với một O ở đầu mạch: O=Fe–.
  • Bước 4 – Ghép lại: O=Fe–O–Fe–O–Fe=O.
  • Bước 5 – Kiểm tra: đủ 3 nguyên tử Fe và 4 nguyên tử O; mỗi O có 2 nét liên kết; mỗi Fe ở đầu có 2 + 1 = 3 nét (hóa trị III), Fe ở giữa có 2 nét (hóa trị II). Nếu chưa vững cách xác định hóa trị, bạn có thể ôn lại bài hóa trị là gì.

Bảng dưới đây giúp bạn đối chiếu nhanh công thức cấu tạo quy ước của ba oxit sắt thường gặp:

Oxit Hóa trị Fe CTCT quy ước
FeO II Fe=O
Fe2O3 III O=Fe–O–Fe=O
Fe3O4 II và III O=Fe–O–Fe–O–Fe=O

Lưu ý: công thức “dạng đường nét” chỉ biểu diễn hóa trị; các oxit sắt là tinh thể ion, không tồn tại phân tử dạng chuỗi như hình vẽ.

ctct-fe3o4-4

Số oxi hóa của Fe trong Fe3O4

Số oxi hóa trung bình của Fe trong Fe3O4 là +8/3, còn số oxi hóa thực của từng nguyên tử là +2 và +3. Gọi số oxi hóa trung bình của Fe là x, ta có 3x + 4 × (−2) = 0, suy ra x = +8/3. Giá trị phân số này chỉ là trung bình: trong mỗi đơn vị công thức có 1 Fe mang số oxi hóa +2 và 2 Fe mang số oxi hóa +3, vì (+2) + 2 × (+3) = +8, cân bằng với tổng −8 của 4 nguyên tử O.

Nhờ chứa Fe(+2), Fe3O4 vừa có tính khử (Fe+2 có thể lên Fe+3 khi gặp chất oxi hóa mạnh như HNO3), vừa có tính oxi hóa (Fe+2 và Fe+3 có thể bị khử về Fe khi gặp CO, H2, Al ở nhiệt độ cao). Bạn có thể xem cách xác định chất khử, chất oxi hóa trong bài phản ứng oxi hóa khử là gì.

Cấu trúc thực tế của Fe3O4: spinel nghịch

Công thức O=Fe–O–Fe–O–Fe=O chỉ là quy ước; ở cấp độ tinh thể, Fe3O4 có cấu trúc spinel nghịch (spinel đảo) thuộc hệ lập phương. Ở spinel nghịch, toàn bộ vị trí tứ diện do Fe3+ chiếm; các vị trí bát diện được chia đều cho Fe2+ và Fe3+ còn lại. Có thể viết gọn: (Fe3+)tứ diện[Fe2+Fe3+]bát diệnO4.

Momen từ của hai phân mạng tứ diện và bát diện không triệt tiêu hoàn toàn, nên Fe3O4 là chất feri từ, bị nam châm hút mạnh; tên gọi “oxit sắt từ” bắt nguồn từ đây.

ctct-fe3o4-3

Tính chất hóa học, điều chế và ứng dụng của Fe3O4

Fe3O4 mang tính chất của oxit bazơ, đồng thời thể hiện cả tính khử và tính oxi hóa. Các phản ứng tiêu biểu:

  • Với HCl: tạo hỗn hợp muối sắt(II) và sắt(III): Fe3O4 + 8HCl → FeCl2 + 2FeCl3 + 4H2O.
  • Với H2SO4 loãng: Fe3O4 + 4H2SO4 → FeSO4 + Fe2(SO4)3 + 4H2O.
  • Với HNO3 loãng (Fe+2 bị oxi hóa lên Fe+3): 3Fe3O4 + 28HNO3 → 9Fe(NO3)3 + NO + 14H2O.
  • Bị khử bởi CO ở nhiệt độ cao (luyện gang): Fe3O4 + 4CO → 3Fe + 4CO2.
  • Điều chế: đốt sắt trong khí oxi: 3Fe + 2O2 → Fe3O4 (t°).

Về ứng dụng, Fe3O4 là nguồn quặng sắt quan trọng, được dùng làm chất tạo màu đen, làm thành phần chính của chất xúc tác sắt trong quá trình Haber tổng hợp amoniac và trong vật liệu từ. Nếu cần ôn lại cách cân bằng các phương trình trên, bạn tham khảo bài cách cân bằng phương trình hóa học.

ctct-fe3o4-2

Bài tập về Fe3O4 có lời giải

Dùng Fe = 56, O = 16, Cl = 35,5, N = 14; thể tích khí tính ở đkc (24,79 L/mol), kèm giá trị đktc (22,4 L/mol) để đối chiếu.

Bài 1: Hòa tan Fe3O4 trong HCl

Đề: Hòa tan hoàn toàn 23,2 g Fe3O4 bằng dung dịch HCl dư. Tính số mol HCl phản ứng và khối lượng muối thu được.

Lời giải: n(Fe3O4) = 23,2 : 232 = 0,1 mol. Theo phương trình Fe3O4 + 8HCl → FeCl2 + 2FeCl3 + 4H2O: n(HCl) = 0,8 mol; n(FeCl2) = 0,1 mol → m = 0,1 × 127 = 12,7 g; n(FeCl3) = 0,2 mol → m = 0,2 × 162,5 = 32,5 g. Tổng khối lượng muối = 12,7 + 32,5 = 45,2 g.

Bài 2: Khử Fe3O4 bằng CO

Đề: Khử hoàn toàn 34,8 g Fe3O4 bằng khí CO ở nhiệt độ cao. Tính khối lượng Fe thu được và thể tích CO đã phản ứng.

Lời giải: n(Fe3O4) = 34,8 : 232 = 0,15 mol. Từ Fe3O4 + 4CO → 3Fe + 4CO2: n(Fe) = 0,45 mol → m(Fe) = 0,45 × 56 = 25,2 g. n(CO) = 0,6 mol → V = 0,6 × 24,79 ≈ 14,87 L (đkc), tương ứng 13,44 L ở đktc.

Bài 3: Fe3O4 tác dụng với HNO3 loãng

Đề: Cho 69,6 g Fe3O4 tác dụng vừa đủ với dung dịch HNO3 loãng, thu được khí NO (sản phẩm khử duy nhất). Tính thể tích NO và khối lượng muối.

Lời giải: n(Fe3O4) = 69,6 : 232 = 0,3 mol. Bảo toàn electron: mỗi Fe3O4 chỉ có 1 Fe+2 nhường 1 electron → n(e nhường) = 0,3 mol; N+5 nhận 3 electron tạo NO → n(NO) = 0,3 : 3 = 0,1 mol → V = 2,479 L (đkc), hay 2,24 L (đktc). Bảo toàn Fe: n(Fe(NO3)3) = 0,9 mol → m = 0,9 × 242 = 217,8 g. Lượng HNO3 phản ứng: 3 × 0,9 + 0,1 = 2,8 mol.

Câu hỏi thường gặp

Công thức cấu tạo của Fe3O4 là gì?

Theo cách biểu diễn quy ước ở phổ thông, CTCT Fe3O4 là O=Fe–O–Fe–O–Fe=O, trong đó Fe ở giữa hóa trị II, hai Fe ở hai đầu hóa trị III.

Fe3O4 có phải là hỗn hợp FeO và Fe2O3 không?

Không. Fe3O4 là một hợp chất duy nhất; cách viết FeO.Fe2O3 chỉ thể hiện tỉ lệ Fe(II) : Fe(III) = 1 : 2.

Trong Fe3O4 sắt có hóa trị mấy?

Trong mỗi đơn vị Fe3O4 có 1 nguyên tử Fe hóa trị II và 2 nguyên tử Fe hóa trị III.

Số oxi hóa trung bình của Fe trong Fe3O4 là bao nhiêu?

Số oxi hóa trung bình là +8/3; số oxi hóa thực của từng nguyên tử Fe là +2 và +3.

Vì sao gọi Fe3O4 là oxit sắt từ?

Vì Fe3O4 có cấu trúc spinel nghịch với momen từ không triệt tiêu hoàn toàn (feri từ), nên bị nam châm hút mạnh.

Fe3O4 tác dụng với HCl tạo ra chất gì?

Tạo FeCl2, FeCl3 và nước theo phương trình Fe3O4 + 8HCl → FeCl2 + 2FeCl3 + 4H2O.

Kết luận

CTCT Fe3O4 theo quy ước phổ thông là O=Fe–O–Fe–O–Fe=O, phản ánh 1 Fe hóa trị II và 2 Fe hóa trị III (FeO.Fe2O3), với số oxi hóa trung bình +8/3. Khi học nâng cao, bạn cần nhớ Fe3O4 thực chất là tinh thể ion spinel nghịch, có tính feri từ và tồn tại tự nhiên dưới dạng magnetit. Nắm chắc hóa trị và số oxi hóa giúp bạn giải nhanh bài tập về Fe3O4.

Tin mới nhất
Đánh giá khóa cửa thông minh BRAVUS A35
Đánh giá khóa cửa thông minh BRAVUS A35: khóa vân tay tay gạt giá khoảng 5 triệu
Đánh giá khóa cửa thông minh BRAVUS A30
Đánh giá khóa cửa thông minh BRAVUS A30: 8 cách mở khóa, quét tĩnh mạch lòng bàn tay
yuki-tsukumo
Yuki JJK là ai? Tiểu sử Tsukumo Yuki cấp đặc biệt
lao-hac
Lão Hạc của Nam Cao: tóm tắt, nhân vật và giá trị