tinh-chat-co-ban-cua-tu-truong

Tính chất cơ bản của từ trường là gì? Đáp án và lý thuyết

XEM NHANH

Tính chất cơ bản của từ trường là gây ra lực từ tác dụng lên nam châm hoặc lên dòng điện đặt trong nó. Đây là đáp án đúng của câu hỏi trắc nghiệm rất quen thuộc trong chủ đề Từ trường (Vật lí 11 chương trình cũ, Vật lí 12 chương trình mới). Nhờ tính chất này, người ta có thể phát hiện từ trường bằng kim nam châm thử và tính được lực từ qua công thức F = BIl.sinα. Phần dưới đây giải thích vì sao đáp án đúng, phân tích các phương án gây nhiễu, đồng thời có ví dụ và bài tập kèm lời giải để bạn luyện tập.

Tính chất cơ bản của từ trường là gì?

Tóm lại: từ trường được nhận biết qua lực từ mà nó tác dụng lên nam châm, dòng điện và điện tích chuyển động đặt trong nó. Sách giáo khoa phát biểu: tính chất cơ bản của từ trường là gây ra lực từ tác dụng lên một nam châm hay một dòng điện đặt trong nó.

Từ trường không nhìn thấy, không sờ được, nên cách duy nhất để “thấy” nó là quan sát tác dụng lực. Khi đưa một kim nam châm nhỏ lại gần thanh nam châm hoặc dây dẫn có dòng điện, kim bị quay lệch khỏi hướng Bắc – Nam ban đầu. Đó chính là biểu hiện của lực từ, và cũng là căn cứ để kết luận tại vị trí đó có từ trường. Nếu bạn cần ôn lại định nghĩa, nguồn gốc và quy tắc nắm tay phải, hãy đọc bài từ trường là gì và quy tắc nắm bàn tay phải.

Vật đặt trong từ trường Có chịu lực từ không? Biểu hiện
Nam châm (kim nam châm thử) Có Kim quay, định hướng theo đường sức từ
Dây dẫn có dòng điện Có (trừ khi dây song song đường sức) Dây bị đẩy hoặc kéo, độ lớn F = BIl.sinα
Điện tích chuyển động Có (trừ khi v song song B) Quỹ đạo bị lệch do lực Lo-ren-xơ
Điện tích đứng yên Không Không có tác dụng từ
Vật không nhiễm từ (gỗ, nhựa) Gần như không Không quan sát thấy lực

tinh-chat-co-ban-cua-tu-truong-4

Vì sao các phương án khác sai?

Các phương án nhiễu thường gán cho từ trường một loại lực hoặc tác dụng không thuộc về nó. Đề trắc nghiệm hay cho 4 lựa chọn như sau:

  • A. Gây ra lực từ tác dụng lên nam châm hoặc lên dòng điện đặt trong nó: đúng, đây là định nghĩa trong sách giáo khoa.
  • B. Gây ra lực hấp dẫn lên các vật đặt trong nó: sai, lực hấp dẫn do khối lượng gây ra và thuộc trường hấp dẫn.
  • C. Gây ra lực đàn hồi tác dụng lên các dòng điện và nam châm: sai, lực đàn hồi chỉ xuất hiện khi vật bị biến dạng.
  • D. Gây ra sự biến đổi về tính chất điện của môi trường xung quanh: sai, đây không phải biểu hiện cơ bản của từ trường.

Mẹo nhớ: điện trường “nhận diện” qua lực điện tác dụng lên điện tích, còn từ trường “nhận diện” qua lực từ tác dụng lên nam châm và dòng điện. Bạn có thể so sánh với cách định nghĩa trong bài điện trường và công thức E = F/q để thấy cấu trúc hai khái niệm giống nhau.

tinh-chat-co-ban-cua-tu-truong-1

Đường sức từ và từ trường đều

Đường sức từ là công cụ hình học để biểu diễn tính chất cơ bản của từ trường: kim nam châm thử luôn nằm dọc theo đường sức tại vị trí đặt nó. Những ý cần nhớ khi làm trắc nghiệm:

  • Qua mỗi điểm trong từ trường chỉ vẽ được một đường sức từ.
  • Đường sức từ là những đường cong khép kín hoặc vô hạn ở hai đầu, không cắt nhau.
  • Bên ngoài nam châm, đường sức đi ra từ cực Bắc và đi vào cực Nam.
  • Nơi từ trường mạnh, đường sức vẽ dày; nơi từ trường yếu, đường sức vẽ thưa.

tinh-chat-co-ban-cua-tu-truong-2

Từ trường đều là từ trường có các đường sức từ là những đường thẳng song song, cùng chiều và cách đều nhau. Gần đúng, từ trường đều có trong khoảng không gian giữa hai cực của nam châm chữ U và trong lòng ống dây dài có dòng điện. Phần lớn bài tập tính lực từ đều giả thiết dây dẫn đặt trong từ trường đều.

tinh-chat-co-ban-cua-tu-truong-3

Công thức lực từ lên dòng điện và điện tích chuyển động

Tính chất cơ bản của từ trường được định lượng bằng hai công thức: lực từ lên đoạn dây có dòng điện và lực Lo-ren-xơ lên hạt mang điện chuyển động.

Đại lượng Công thức Ghi chú
Lực từ lên đoạn dây dẫn thẳng F = B.I.l.sinα B (T), I (A), l (m), α là góc giữa dây (chiều dòng điện) và vectơ B
Cảm ứng từ B = F/(I.l) khi α = 90° 1 T = 1 N/(A.m)
Lực Lo-ren-xơ (mở rộng) f = |q|.v.B.sinα α là góc giữa vectơ vận tốc v và vectơ B

Lực từ có độ lớn cực đại khi dây vuông góc với đường sức (α = 90°, sinα = 1) và bằng 0 khi dây song song với đường sức (α = 0° hoặc 180°). Chiều của lực từ lên dòng điện xác định bằng quy tắc bàn tay trái: đặt bàn tay trái sao cho các đường sức từ hướng vào lòng bàn tay, chiều từ cổ tay đến ngón giữa là chiều dòng điện, thì ngón cái choãi ra 90° chỉ chiều lực từ. Cường độ dòng điện I trong công thức chính là đại lượng bạn đã học ở bài định luật Ôm I = U/R.

Ví dụ và bài tập có lời giải

Các bài dưới đây áp dụng trực tiếp công thức F = BIl.sinα, đổi đơn vị về hệ SI trước khi thay số.

Bài 1: Tính lực từ khi biết góc α

Một đoạn dây dẫn thẳng dài 20 cm mang dòng điện 5 A, đặt trong từ trường đều có B = 0,04 T. Dây hợp với đường sức từ một góc 30°. Tính độ lớn lực từ.

Lời giải: l = 20 cm = 0,2 m. F = B.I.l.sinα = 0,04 × 5 × 0,2 × sin30° = 0,04 × 0,5 = 0,02 N.

Bài 2: Tìm cảm ứng từ B

Đoạn dây dài 0,5 m mang dòng điện 2 A đặt vuông góc với đường sức của một từ trường đều, chịu lực từ 0,3 N. Tính B.

Lời giải: α = 90° nên sinα = 1. B = F/(I.l) = 0,3/(2 × 0,5) = 0,3 T.

Bài 3: Tìm góc giữa dây và đường sức

Đoạn dây dài 10 cm mang dòng điện 4 A đặt trong từ trường đều B = 0,5 T, chịu lực từ 0,1 N. Tính góc α.

Lời giải: sinα = F/(B.I.l) = 0,1/(0,5 × 4 × 0,1) = 0,1/0,2 = 0,5, suy ra α = 30° (hoặc 150°).

Bài 4: Dây song song đường sức

Một dây dẫn mang dòng điện 10 A đặt song song với đường sức của từ trường đều B = 0,2 T. Lực từ tác dụng lên dây bằng bao nhiêu?

Lời giải: α = 0° nên sinα = 0, do đó F = 0. Dây vẫn nằm trong từ trường nhưng không chịu lực từ; đây là trường hợp đặc biệt hay bị hỏi trong đề.

Bài 5: Lực Lo-ren-xơ lên electron

Một electron (|q| = 1,6.10-19 C) bay vào từ trường đều B = 0,02 T với vận tốc 2.106 m/s theo phương vuông góc với đường sức. Tính lực Lo-ren-xơ.

Lời giải: f = |q|.v.B.sin90° = 1,6.10-19 × 2.106 × 0,02 = 6,4.10-15 N.

Câu hỏi trắc nghiệm luyện tập

Ba câu dưới đây cùng xoay quanh tính chất cơ bản của từ trường, đáp án in đậm.

Câu 1. Để nhận biết một vùng không gian có từ trường hay không, ta dùng: A. Điện tích thử đứng yên; B. Kim nam châm thử; C. Quả cầu kim loại trung hòa; D. Lực kế lò xo. Giải thích: chỉ kim nam châm thử chịu lực từ và bị lệch hướng.

Câu 2. Từ trường không tác dụng lực lên: A. Nam châm; B. Dòng điện; C. Electron đang chuyển động; D. Điện tích đứng yên.

Câu 3. Lực từ lên đoạn dây có dòng điện đạt giá trị lớn nhất khi dây: A. Song song đường sức; B. Vuông góc với đường sức; C. Hợp với đường sức góc 45°; D. Không phụ thuộc góc đặt dây.

Ứng dụng của lực từ rất gần gũi: loa, micro điện động, động cơ điện và cảm biến la bàn trên điện thoại đều hoạt động nhờ tương tác từ giữa dòng điện và nam châm. Để hiểu thêm về dòng điện trong mạch, bạn có thể đọc bài công thức tính điện trở.

Câu hỏi thường gặp

Tính chất cơ bản của từ trường là gì?

Là gây ra lực từ tác dụng lên nam châm hoặc lên dòng điện đặt trong nó.

Làm sao nhận biết có từ trường?

Dùng kim nam châm thử: nếu kim bị lệch khỏi hướng Bắc – Nam ban đầu thì nơi đó có từ trường.

Từ trường có tác dụng lực lên điện tích đứng yên không?

Không. Từ trường chỉ tác dụng lực lên nam châm, dòng điện và điện tích chuyển động.

Công thức tính lực từ lên dây dẫn là gì?

F = B.I.l.sinα, trong đó α là góc giữa dây dẫn và vectơ cảm ứng từ B; F tính bằng niutơn (N).

Khi nào lực từ lên dây dẫn bằng 0?

Khi dây dẫn đặt song song với đường sức từ (α = 0° hoặc 180°) hoặc khi trong dây không có dòng điện.

Chiều lực từ lên dòng điện xác định bằng quy tắc nào?

Bằng quy tắc bàn tay trái: đường sức hướng vào lòng bàn tay, ngón giữa chỉ chiều dòng điện, ngón cái choãi ra 90° chỉ chiều lực từ.

Kết luận

Tính chất cơ bản của từ trường là gây ra lực từ tác dụng lên nam châm hoặc dòng điện đặt trong nó. Khi làm trắc nghiệm, bạn chỉ cần nhớ từ trường “lộ diện” qua lực từ, loại ngay các phương án nhắc đến lực hấp dẫn hay lực đàn hồi. Với bài tập định lượng, hãy đổi đơn vị về SI, xác định đúng góc α rồi áp dụng F = BIl.sinα. Luyện thêm vài bài như trên sẽ giúp bạn làm chắc phần này của chương Từ trường.

Xem thêm:

Tin mới nhất
Khóa nhận diện tĩnh mạch lòng bàn tay
Khóa nhận diện tĩnh mạch lòng bàn tay là gì? Có an toàn hơn khóa vân tay?
So sánh BRAVUS A30 và BRAVUS A35
So sánh BRAVUS A30 và A35: chênh 13,6 triệu, nên chọn khóa nào?
Đánh giá khóa cửa thông minh BRAVUS A35
Đánh giá khóa cửa thông minh BRAVUS A35: khóa vân tay tay gạt giá khoảng 5 triệu
Đánh giá khóa cửa thông minh BRAVUS A30
Đánh giá khóa cửa thông minh BRAVUS A30: 8 cách mở khóa, quét tĩnh mạch lòng bàn tay