Hiệu điện thế giữa hai điểm M và N (ký hiệu UMN) là đại lượng đặc trưng cho khả năng sinh công của điện trường khi một điện tích di chuyển từ M đến N. Công thức gốc là UMN = VM − VN = AMN/q, đơn vị vôn (V). Đây là dạng bài quen thuộc trong chương Điện trường của Vật lý 11, nơi bạn hay bị mất điểm vì nhầm dấu của q, của A hoặc đảo thứ tự hai điểm. Dưới đây là công thức, cách xác định d trong U = E.d, quy tắc dấu, bảng tổng hợp dạng bài và 8 bài tập có lời giải chi tiết để bạn tự luyện.
Công thức hiệu điện thế giữa hai điểm M và N
Có ba cách tính UMN, tùy dữ kiện đề bài cho điện thế, công của lực điện hay cường độ điện trường đều.
| Công thức | Ý nghĩa các đại lượng |
|---|---|
| UMN = VM − VN | Hiệu của điện thế tại M và tại N (V) |
| UMN = AMN / q | AMN: công lực điện khi q đi từ M đến N (J); q: điện tích, giữ nguyên dấu (C) |
| UMN = E.dMN | Chỉ dùng trong điện trường đều: E là cường độ điện trường (V/m), dMN là hình chiếu của đoạn MN lên một đường sức (m), có dấu |
| UNM = −UMN | Đổi thứ tự hai điểm thì hiệu điện thế đổi dấu |
Ba công thức trên thực chất là một: công của lực điện AMN = q.E.dMN trong điện trường đều, chia hai vế cho q sẽ được UMN = E.dMN. Nếu bạn chưa vững khái niệm cường độ điện trường E và đường sức, hãy ôn lại bài điện trường là gì trước khi làm bài tập.

Cách xác định d trong công thức UMN = E.d
Đại lượng d không phải là độ dài đoạn MN mà là hình chiếu của MN lên phương đường sức, lấy dấu theo chiều đường sức.
- Gọi α là góc giữa vectơ MN (hướng từ M đến N) và chiều đường sức. Khi đó dMN = MN.cosα.
- α < 90°: d > 0, UMN > 0 (đi xuôi chiều đường sức, điện thế giảm dần).
- α = 90°: d = 0, UMN = 0. M và N nằm trên cùng một mặt đẳng thế, vuông góc với đường sức.
- α > 90°: d < 0, UMN < 0 (đi ngược chiều đường sức).
- Đổi đơn vị trước khi thay số: cm sang m (5 cm = 0,05 m), kV/m sang V/m.
Một mẹo nhớ nhanh: đường sức điện luôn hướng từ nơi có điện thế cao về nơi có điện thế thấp, nên đi theo chiều đường sức thì V giảm, hiệu điện thế “điểm đầu trừ điểm cuối” dương.

Lưu ý về dấu khi tính UMN
Phần lớn lỗi sai ở dạng bài này đến từ dấu, nên bạn hãy kiểm tra bốn điểm sau trước khi chốt đáp án.
- UMN có thể dương, âm hoặc bằng 0. UMN > 0 nghĩa là điện thế tại M cao hơn tại N.
- AMN và q phải giữ nguyên dấu khi thay vào công thức. Electron có q = −1,6.10−19 C, proton có q = +1,6.10−19 C.
- AMN > 0 là lực điện sinh công dương (điện tích được tăng tốc); AMN < 0 là lực điện cản trở chuyển động.
- Hiệu điện thế không phụ thuộc đường đi, chỉ phụ thuộc vị trí hai điểm. Vì vậy UMP = UMN + UNP với mọi điểm trung gian N.
Đơn vị của hiệu điện thế là vôn: từ U = A/q suy ra 1 V = 1 J/C, và từ U = E.d suy ra đơn vị của E là V/m. Phần ký hiệu, dụng cụ đo và hiệu điện thế trong mạch điện thông thường đã có trong bài hiệu điện thế là gì, bài này chỉ tập trung vào UMN trong điện trường.
Các dạng bài về UMN thường gặp
Bảng dưới đây giúp bạn chọn nhanh công thức theo dữ kiện đề cho.
| Dữ kiện đề cho | Đại lượng cần tìm | Công thức dùng |
|---|---|---|
| VM, VN | UMN | UMN = VM − VN |
| AMN, q | UMN | UMN = AMN/q |
| UMN, q | Công lực điện | AMN = q.UMN |
| E, MN, góc α | UMN | UMN = E.MN.cosα |
| U, khoảng cách hai bản tụ | E giữa hai bản | E = U/d |
| UMN, q, m, v0 | Vận tốc tại N | ½mvN2 − ½mv02 = q.UMN |
Bài tập hiệu điện thế giữa hai điểm M và N có lời giải
Các bài dưới đây đi từ cơ bản đến vận dụng, mỗi đáp án đã được tính lại kèm đơn vị và dấu.
Bài 1: Một điện tích q = 2.10−6 C di chuyển từ M đến N, lực điện thực hiện công AMN = 4.10−5 J. Tính UMN.
Lời giải: UMN = AMN/q = 4.10−5 / 2.10−6 = 20 V.
Bài 2: Trong điện trường đều có E = 1.000 V/m, hai điểm M, N nằm trên cùng một đường sức, cách nhau 5 cm, chiều từ M đến N cùng chiều đường sức. Tính UMN và UNM.
Lời giải: d = 0,05 m. UMN = E.d = 1.000 × 0,05 = 50 V. UNM = −UMN = −50 V.
Bài 3: Biết UMN = 12 V. Tính công lực điện khi một electron di chuyển từ M đến N.
Lời giải: AMN = q.UMN = (−1,6.10−19) × 12 = −1,92.10−18 J. Công âm cho thấy lực điện cản electron khi nó đi từ nơi điện thế cao về nơi điện thế thấp.
Bài 4: Điện thế tại M là 30 V, tại N là −10 V. Tính UMN.
Lời giải: UMN = VM − VN = 30 − (−10) = 40 V.

Bài 5: Trong điện trường đều E = 2.000 V/m, đoạn MN dài 10 cm hợp với chiều đường sức một góc 60°. Tính UMN và công lực điện khi điện tích q = −3.10−6 C đi từ M đến N.
Lời giải: dMN = MN.cos60° = 0,1 × 0,5 = 0,05 m. UMN = E.d = 2.000 × 0,05 = 100 V. AMN = q.UMN = (−3.10−6) × 100 = −3.10−4 J.
Bài 6: Cho ba điểm M, N, P trong điện trường. Biết UMN = 20 V, UNP = −5 V. Tính UMP và UPM.
Lời giải: Vì hiệu điện thế không phụ thuộc đường đi, UMP = UMN + UNP = 20 + (−5) = 15 V. UPM = −UMP = −15 V.
Bài 7: Một electron bắt đầu chuyển động không vận tốc đầu từ M đến N, biết UMN = −100 V. Tính động năng và vận tốc của electron tại N. Cho me = 9,1.10−31 kg.
Lời giải: Theo định lý động năng, WđN − 0 = AMN = q.UMN = (−1,6.10−19) × (−100) = 1,6.10−17 J. Vận tốc v = √(2Wđ/m) = √(2 × 1,6.10−17 / 9,1.10−31) ≈ √(3,52.1013) ≈ 5,93.106 m/s. Electron được tăng tốc vì nó đi từ điện thế thấp (M) lên điện thế cao (N).
Bài 8: Hai bản kim loại phẳng song song, tích điện trái dấu, cách nhau 2 cm, hiệu điện thế giữa hai bản là 120 V. Điểm M nằm giữa hai bản, cách bản dương 0,5 cm. Tính cường độ điện trường và hiệu điện thế giữa bản dương và M.
Lời giải: Điện trường giữa hai bản là điện trường đều, E = U/d = 120 / 0,02 = 6.000 V/m. Hiệu điện thế giữa bản dương và M: U = E.d’ = 6.000 × 0,005 = 30 V (bản dương có điện thế cao hơn M 30 V). Hai bản phẳng tích điện chính là mô hình của tụ điện.

Những lỗi sai thường gặp khi tính UMN
Rà lại các lỗi dưới đây giúp bạn tránh mất điểm ở những câu tưởng như đơn giản.
- Lấy d bằng độ dài MN trong khi MN không song song với đường sức (quên nhân cosα).
- Bỏ dấu âm của electron, dẫn đến công A sai dấu và kết luận sai về tăng tốc hay hãm.
- Viết UMN = VN − VM, tức đảo thứ tự hai điểm.
- Quên đổi cm sang m, khiến kết quả lệch 100 lần.
- Dùng U = E.d cho điện trường của điện tích điểm, vốn không phải điện trường đều.
Khi chuyển sang chương Dòng điện không đổi, hiệu điện thế giữa hai đầu đoạn mạch sẽ gắn với cường độ dòng điện qua định luật Ôm, nhưng bản chất UMN = VM − VN vẫn giữ nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu điện thế giữa hai điểm M và N là gì?
Là đại lượng đặc trưng cho khả năng sinh công của điện trường khi di chuyển điện tích từ M đến N, UMN = VM − VN = AMN/q.
Công thức tính UMN trong điện trường đều là gì?
UMN = E.d, trong đó d là hình chiếu của MN lên đường sức, d = MN.cosα, có dấu theo chiều đường sức.
Đơn vị của hiệu điện thế là gì?
Vôn (V), với 1 V = 1 J/C.
UMN và UNM khác nhau thế nào?
Chúng bằng nhau về độ lớn và trái dấu: UNM = −UMN.
Hiệu điện thế có phụ thuộc đường đi không?
Không. Hiệu điện thế chỉ phụ thuộc vị trí hai điểm, nên UMP = UMN + UNP.
UMN âm có ý nghĩa gì?
Nghĩa là điện thế tại M thấp hơn điện thế tại N, hay đi từ M đến N là đi ngược chiều đường sức.
Kết luận
Hiệu điện thế giữa hai điểm M và N được tính bằng UMN = VM − VN = AMN/q, đơn vị vôn. Trong điện trường đều, bạn dùng thêm UMN = E.d với d là hình chiếu có dấu của MN lên đường sức. Khi làm bài, hãy giữ đúng dấu của q và A, đúng thứ tự hai điểm và đổi đơn vị trước khi thay số. Luyện kỹ 8 dạng bài ở trên là bạn đã đủ nền để xử lý các câu về công lực điện, tụ điện và chuyển động của hạt mang điện trong Vật lý 11.
Xem thêm:





