Vì sao phong trào Cần Vương thất bại là câu hỏi quen thuộc khi học Lịch sử 11 về giai đoạn kháng chiến chống Pháp cuối thế kỷ XIX. Nói ngắn gọn, phong trào Cần Vương (1885–1896) thất bại vì thiếu đường lối đúng đắn và một tổ chức lãnh đạo thống nhất, các cuộc khởi nghĩa nổ ra lẻ tẻ, mang tính địa phương, vũ khí thô sơ, trong khi thực dân Pháp mạnh hơn nhiều về quân sự. Sâu xa hơn, phong trào đặt dưới ngọn cờ phong kiến, tư tưởng “giúp vua cứu nước” không còn đáp ứng yêu cầu giải phóng dân tộc. Dưới đây là hoàn cảnh, các giai đoạn, những cuộc khởi nghĩa tiêu biểu, nguyên nhân thất bại và ý nghĩa của phong trào để bạn ôn tập dễ hơn.
Phong trào Cần Vương là gì?
Cần Vương nghĩa là “giúp vua”, phong trào này ra đời từ lời kêu gọi kháng chiến của phe chủ chiến trong triều Nguyễn. Sau các hiệp ước Hác-măng (1883) và Pa-tơ-nốt (1884), Việt Nam về cơ bản đã rơi vào ách thống trị của Pháp. Phe chủ chiến do Tôn Thất Thuyết đứng đầu tổ chức cuộc phản công quân Pháp ở kinh thành Huế đêm 4 rạng sáng 5/7/1885 nhưng thất bại. Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi ra Tân Sở (Quảng Trị) và nhân danh nhà vua ban Chiếu Cần Vương ngày 13/7/1885, kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân đứng lên giúp vua kháng chiến chống Pháp.
| Thông tin | Chi tiết |
|---|---|
| Thời gian | 1885–1896 |
| Người phát động | Tôn Thất Thuyết, nhân danh vua Hàm Nghi |
| Lực lượng lãnh đạo | Văn thân, sĩ phu yêu nước |
| Lực lượng tham gia | Đông đảo nhân dân, chủ yếu là nông dân |
| Kết quả | Thất bại, chấm dứt khi khởi nghĩa Hương Khê tan rã năm 1896 |
Các giai đoạn của phong trào Cần Vương
Phong trào Cần Vương diễn ra qua hai giai đoạn, ranh giới là sự kiện vua Hàm Nghi bị bắt năm 1888.
| Tiêu chí | Giai đoạn 1 (1885–1888) | Giai đoạn 2 (1888–1896) |
|---|---|---|
| Lãnh đạo | Triều đình kháng chiến do vua Hàm Nghi và Tôn Thất Thuyết đứng đầu | Văn thân, sĩ phu địa phương, không còn chỉ huy chung của triều đình |
| Địa bàn | Bùng nổ rộng khắp, nhất là Bắc Kỳ và Trung Kỳ | Thu hẹp, tập trung ở trung du và miền núi |
| Đặc điểm | Nhiều cuộc khởi nghĩa nhỏ, lẻ tẻ | Quy tụ thành các cuộc khởi nghĩa lớn, tổ chức cao hơn |
| Kết thúc | Vua Hàm Nghi bị bắt (11/1888), sau bị đày sang Algérie | Khởi nghĩa Hương Khê tan rã (1896) |
Ở giai đoạn 1, vua Hàm Nghi và Tôn Thất Thuyết liên tục di chuyển ở vùng rừng núi Quảng Bình, Hà Tĩnh. Tháng 11/1888, do có kẻ phản bội dẫn đường, vua Hàm Nghi bị quân Pháp bắt. Mất đi biểu tượng chung, phong trào bước sang giai đoạn 2 và phụ thuộc hoàn toàn vào các thủ lĩnh địa phương.
Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu trong phong trào Cần Vương
Bốn cuộc khởi nghĩa thường được nhắc đến nhiều nhất là Ba Đình, Bãi Sậy, Hùng Lĩnh và Hương Khê.
| Cuộc khởi nghĩa | Thời gian | Lãnh đạo | Địa bàn |
|---|---|---|---|
| Ba Đình | 1886–1887 | Phạm Bành, Đinh Công Tráng | Nga Sơn, Thanh Hóa |
| Bãi Sậy | 1883–1892 | Đinh Gia Quế, sau là Nguyễn Thiện Thuật | Hưng Yên và vùng lân cận |
| Hùng Lĩnh | 1886–1892 | Tống Duy Tân, Cao Điển | Vĩnh Lộc, Thanh Hóa |
| Hương Khê | 1885–1896 | Phan Đình Phùng, Cao Thắng | Hà Tĩnh, Nghệ An, Quảng Bình, Thanh Hóa |
- Ba Đình: căn cứ phòng thủ kiên cố giữa vùng đồng chiêm trũng, bị Pháp bao vây bằng hỏa lực mạnh và thất thủ đầu năm 1887.
- Bãi Sậy: dựa vào địa hình lau sậy rậm rạp, nghĩa quân đánh du kích, phục kích linh hoạt.
- Hùng Lĩnh: tiếp nhận lực lượng còn lại sau Ba Đình, hoạt động ở vùng thượng du Thanh Hóa.
- Hương Khê: quy mô lớn nhất, chia thành 15 quân thứ, tự chế được súng trường theo mẫu của Pháp.
Hương Khê là cuộc khởi nghĩa lớn và kéo dài nhất. Cao Thắng, người tổ chức chế tạo súng trường cho nghĩa quân, hy sinh năm 1893. Phan Đình Phùng mất vì bệnh cuối năm 1895 (sách giáo khoa ghi ngày 28/12/1895, một số tài liệu nước ngoài ghi đầu năm 1896). Sau đó nghĩa quân tan rã dần vào năm 1896, đánh dấu sự kết thúc của phong trào Cần Vương.
Vì sao phong trào Cần Vương thất bại?
Phong trào thất bại do cả nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan, trong đó nguyên nhân chủ quan, nhất là hạn chế về đường lối, mang tính quyết định.
Nguyên nhân khách quan:
- Thực dân Pháp có lực lượng quân sự mạnh, vũ khí hiện đại.
- Triều đình Đồng Khánh và bộ máy tay sai hỗ trợ Pháp đàn áp, chia rẽ nhân dân.
- Pháp dựng hệ thống đồn bốt bao vây, cắt đường tiếp tế, cô lập các căn cứ nghĩa quân.
Nguyên nhân chủ quan:
- Thiếu đường lối đúng đắn: mục tiêu “giúp vua cứu nước” không còn phù hợp khi giai cấp phong kiến đã suy yếu và đầu hàng.
- Thiếu lãnh đạo thống nhất: sau năm 1888, các cuộc khởi nghĩa hoạt động riêng rẽ, không phối hợp.
- Mang tính địa phương: nhiều cuộc khởi nghĩa bó hẹp trong một vùng, dễ bị đàn áp từng nơi.
- Vũ khí thô sơ: nghĩa quân chủ yếu dùng vũ khí tự chế, chênh lệch lớn so với quân Pháp.
- Chiến thuật hạn chế: căn cứ như Ba Đình chọn lối phòng thủ cố định, khó trụ trước hỏa lực mạnh.
| Nhóm nguyên nhân | Nội dung chính | Hệ quả |
|---|---|---|
| Đường lối | Ý thức hệ phong kiến, “giúp vua cứu nước” | Không tập hợp được toàn dân, không có mục tiêu xã hội rõ ràng |
| Tổ chức | Không có trung tâm chỉ huy sau 1888 | Các cuộc khởi nghĩa rời rạc, bị đánh lẻ |
| Lực lượng | Vũ khí thô sơ, chiến thuật hạn chế | Khó đương đầu lâu dài với quân Pháp |
| Đối phương | Pháp mạnh, có tay sai hỗ trợ | Căn cứ nghĩa quân bị bao vây, cô lập |
Ý nghĩa và bài học của phong trào Cần Vương
Dù thất bại, phong trào Cần Vương vẫn có ý nghĩa lịch sử to lớn với cuộc đấu tranh giành độc lập.
- Thể hiện tinh thần yêu nước, ý chí kiên cường chống ngoại xâm của nhân dân cuối thế kỷ XIX.
- Gây cho Pháp nhiều tổn thất, làm chậm quá trình bình định Việt Nam.
- Để lại kinh nghiệm quý về xây dựng căn cứ, chiến tranh du kích và chế tạo vũ khí.
- Cho thấy con đường cứu nước theo ý thức hệ phong kiến đã không còn phù hợp.
Sự bế tắc về đường lối khiến các sĩ phu đầu thế kỷ XX tìm hướng đi mới theo khuynh hướng dân chủ tư sản, tiêu biểu là phong trào Duy Tân mà bạn có thể đọc thêm trong bài Phan Chu Trinh là ai và phong trào Duy Tân. Bài học về đường lối đúng và khối đoàn kết toàn dân về sau được hiện thực hóa trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Nếu muốn so sánh với các cuộc khởi nghĩa thời Bắc thuộc, bạn có thể xem thêm khởi nghĩa Lý Bí: nguyên nhân, diễn biến, ý nghĩa.
Mẹo ghi nhớ nguyên nhân thất bại
Bạn có thể nhớ nhanh bốn nhóm nguyên nhân bằng cụm từ “Đường – Tổ – Lực – Địch”:
- Đường: đường lối phong kiến, lỗi thời.
- Tổ: tổ chức rời rạc, thiếu lãnh đạo thống nhất.
- Lực: lực lượng, vũ khí, chiến thuật yếu.
- Địch: Pháp mạnh, có tay sai hỗ trợ.
Khi làm bài tự luận, bạn nên nêu nguyên nhân khách quan trước, chủ quan sau và nhấn mạnh hạn chế về đường lối là nguyên nhân sâu xa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phong trào Cần Vương thất bại?
Do phong trào thiếu đường lối đúng đắn và một tổ chức lãnh đạo thống nhất, các cuộc khởi nghĩa nổ ra lẻ tẻ, mang tính địa phương, vũ khí thô sơ, trong khi thực dân Pháp mạnh hơn hẳn về quân sự và có triều đình tay sai hỗ trợ.
Chiếu Cần Vương được ban hành khi nào?
Ngày 13/7/1885, tại Tân Sở (Quảng Trị), do Tôn Thất Thuyết nhân danh vua Hàm Nghi ban hành.
Phong trào Cần Vương chia làm mấy giai đoạn?
Hai giai đoạn: 1885–1888 có sự chỉ huy của triều đình kháng chiến do vua Hàm Nghi và Tôn Thất Thuyết đứng đầu; 1888–1896 phong trào quy tụ thành các cuộc khởi nghĩa lớn, hoạt động riêng rẽ.
Cuộc khởi nghĩa lớn nhất trong phong trào Cần Vương là gì?
Khởi nghĩa Hương Khê (1885–1896) do Phan Đình Phùng và Cao Thắng lãnh đạo, có quy mô rộng và thời gian kéo dài nhất.
Phong trào Cần Vương kết thúc khi nào?
Năm 1896, khi khởi nghĩa Hương Khê tan rã sau khi thủ lĩnh Phan Đình Phùng mất vì bệnh.
Phong trào Cần Vương mang tính chất gì?
Là phong trào yêu nước chống Pháp xâm lược theo khuynh hướng và ý thức hệ phong kiến, do văn thân, sĩ phu lãnh đạo, lực lượng chủ yếu là nông dân.
Kết luận
Phong trào Cần Vương thất bại vì thiếu đường lối đúng, thiếu lãnh đạo thống nhất, lực lượng phân tán và chênh lệch lớn về vũ khí so với thực dân Pháp. Dù vậy, các cuộc khởi nghĩa Ba Đình, Bãi Sậy, Hùng Lĩnh, Hương Khê là bản anh hùng ca về tinh thần yêu nước cuối thế kỷ XIX. Bài học về đường lối và tổ chức từ phong trào này đã góp phần thúc đẩy các thế hệ sau tìm ra con đường cứu nước mới.
