so-do-quang-hop

Viết sơ đồ quang hợp: phương trình, nguyên liệu và sản phẩm

XEM NHANH

Muốn viết sơ đồ quang hợp đúng, bạn chỉ cần nhớ ba nhóm: nguyên liệu (nước, khí carbon dioxide), điều kiện (ánh sáng, diệp lục) và sản phẩm (glucose hoặc tinh bột, khí oxygen). Sơ đồ dạng chữ là: Nước + Khí carbon dioxide → (ánh sáng, diệp lục) → Glucose + Khí oxygen. Phương trình tổng quát tương ứng: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂. Quang hợp diễn ra chủ yếu ở lá cây, trong lục lạp của tế bào. Dưới đây là các cách viết sơ đồ theo sách cũ và sách mới, cách kiểm tra cân bằng, hai pha của quang hợp, so sánh với hô hấp tế bào và bài tập có lời giải.

Cách viết sơ đồ quang hợp

Sơ đồ quang hợp có thể viết bằng chữ hoặc bằng phương trình hóa học; cả hai đều phải ghi điều kiện ánh sáng và diệp lục trên mũi tên.

1. Sơ đồ dạng chữ theo chương trình mới (KHTN 7):

Nước + Carbon dioxide —(ánh sáng, diệp lục)→ Glucose + Oxygen

2. Sơ đồ dạng chữ theo cách viết cũ (Sinh học 6):

Nước + Khí cacbonic —(ánh sáng, chất diệp lục)→ Tinh bột + Khí oxi

Hai cách viết này không mâu thuẫn: glucose là sản phẩm trực tiếp, sau đó các phân tử glucose được cây liên kết lại thành tinh bột để dự trữ. Sách mới dùng tên quốc tế (carbon dioxide, oxygen), sách cũ dùng tên phiên âm (cacbonic, oxi). Khi làm bài, bạn nên viết theo đúng tên gọi trong sách giáo khoa mình đang học.

3. Phương trình hóa học tổng quát:

6CO₂ + 6H₂O —(ánh sáng, diệp lục)→ C₆H₁₂O₆ + 6O₂

Kiểm tra cân bằng: C có 6 nguyên tử ở hai vế; H có 12 nguyên tử ở hai vế; O vế trái 6 × 2 + 6 = 18, vế phải 6 + 6 × 2 = 18. Ôn lại cách kiểm tra trong bài cân bằng phương trình hóa học.

4. Phương trình đầy đủ (Sinh học THPT):

6CO₂ + 12H₂O —(ánh sáng, diệp lục)→ C₆H₁₂O₆ + 6O₂ + 6H₂O

Cách viết này có 12 phân tử nước ở vế trái để thể hiện rằng toàn bộ 12 nguyên tử O trong 6O₂ đều đến từ nước, còn nguyên tử O của CO₂ đi vào glucose và nước mới tạo thành. Kiểm tra: O vế trái 12 + 12 = 24, vế phải 6 + 12 + 6 = 24; H vế trái 24, vế phải 12 + 12 = 24.

so-do-quang-hop-1

Nguyên liệu, điều kiện và sản phẩm của quang hợp

Quang hợp lấy nước và CO₂ làm nguyên liệu, cần ánh sáng và diệp lục làm điều kiện, tạo ra chất hữu cơ và khí oxygen.

Thành phần Chất Nguồn gốc / vai trò
Nguyên liệu Nước (H₂O) Rễ hút từ đất, vận chuyển lên lá qua mạch gỗ
Nguyên liệu Khí carbon dioxide (CO₂) Lá lấy từ không khí qua khí khổng
Điều kiện Ánh sáng Cung cấp năng lượng
Điều kiện Diệp lục Sắc tố trong lục lạp, hấp thụ năng lượng ánh sáng
Sản phẩm Glucose (C₆H₁₂O₆) Chất hữu cơ, có thể chuyển thành tinh bột để dự trữ
Sản phẩm Khí oxygen (O₂) Thải ra môi trường qua khí khổng

Quang hợp còn là quá trình chuyển hóa năng lượng: quang năng (năng lượng ánh sáng) được chuyển thành hóa năng tích lũy trong chất hữu cơ. Vì vậy, khi được hỏi “trong quang hợp, năng lượng chuyển hóa từ dạng nào sang dạng nào”, đáp án là từ quang năng sang hóa năng.

Một lỗi hay gặp là ghi “khí oxi” hoặc “chất diệp lục” vào vế trái như một nguyên liệu. Diệp lục không bị tiêu hao trong phản ứng nên chỉ được ghi trên mũi tên, giống vai trò của điều kiện.

Quang hợp diễn ra ở đâu?

Quang hợp diễn ra chủ yếu ở lá, trong các tế bào thịt lá chứa nhiều lục lạp. Lá có phiến mỏng, rộng để nhận nhiều ánh sáng, có hệ gân dẫn nước và có khí khổng để trao đổi khí. Lục lạp chứa diệp lục giúp hấp thụ ánh sáng. Tìm hiểu cấu tạo bào quan này trong bài lục lạp là gì.

Ở chương trình Sinh học THPT, quang hợp được chia thành hai pha:

Tiêu chí Pha sáng Pha tối (chu trình Calvin)
Nơi diễn ra Màng thylakoid Chất nền (stroma) lục lạp
Điều kiện Cần ánh sáng trực tiếp Không trực tiếp cần ánh sáng nhưng cần ATP, NADPH từ pha sáng
Nguyên liệu H₂O, ADP, NADP⁺ CO₂, ATP, NADPH
Sản phẩm O₂, ATP, NADPH Chất hữu cơ (đường), ADP, NADP⁺
Ý nghĩa Chuyển quang năng thành năng lượng trong ATP, NADPH Cố định CO₂ thành chất hữu cơ

Lưu ý: khí O₂ do quang hợp thải ra có nguồn gốc từ nước (quá trình quang phân li nước ở pha sáng), không phải từ CO₂. Tên “pha tối” dễ gây hiểu lầm: pha này không cần bóng tối mà vẫn diễn ra vào ban ngày, chỉ là không trực tiếp sử dụng ánh sáng.

so-do-quang-hop-2

Các yếu tố ảnh hưởng đến quang hợp

Cường độ quang hợp phụ thuộc vào cả điều kiện bên ngoài lẫn đặc điểm của cây.

  • Ánh sáng: cường độ ánh sáng phù hợp giúp quang hợp mạnh; thiếu ánh sáng thì quang hợp giảm. Cây ưa sáng và cây ưa bóng có nhu cầu ánh sáng khác nhau.
  • Nồng độ CO₂: trong giới hạn nhất định, CO₂ tăng thì quang hợp tăng; vượt quá giới hạn, quang hợp không tăng thêm và có thể giảm.
  • Nước: thiếu nước làm khí khổng đóng, giảm lượng CO₂ vào lá, từ đó quang hợp giảm.
  • Nhiệt độ: quá thấp hoặc quá cao đều làm giảm quang hợp vì ảnh hưởng tới hoạt động của enzyme.

Ứng dụng thực tế: trồng cây đúng mật độ để lá không che nhau, tưới đủ nước, bón phân hợp lý và chọn thời vụ phù hợp đều là cách giúp cây quang hợp tốt hơn, tăng năng suất.

So sánh quang hợp và hô hấp

Quang hợp và hô hấp là hai quá trình ngược chiều nhau về nguyên liệu, sản phẩm và năng lượng nhưng phụ thuộc lẫn nhau.

Tiêu chí Quang hợp Hô hấp tế bào
Phương trình 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + năng lượng
Nguyên liệu CO₂, H₂O Chất hữu cơ, O₂
Sản phẩm Chất hữu cơ, O₂ CO₂, H₂O, năng lượng (ATP và nhiệt)
Năng lượng Tích lũy năng lượng Giải phóng năng lượng
Điều kiện Cần ánh sáng Diễn ra cả ngày lẫn đêm
Nơi diễn ra Lục lạp (chỉ ở tế bào có diệp lục) Ti thể (chủ yếu), ở mọi tế bào sống

Sản phẩm của quang hợp (chất hữu cơ, O₂) là nguyên liệu của hô hấp, và ngược lại sản phẩm của hô hấp (CO₂, H₂O) là nguyên liệu của quang hợp. Đọc thêm bài hô hấp tế bào là gì để nắm các giai đoạn của quá trình này.

so-do-quang-hop-3

Bài tập về sơ đồ quang hợp có lời giải

Các dạng bài thường gặp gồm viết sơ đồ, tính khối lượng chất theo phương trình và giải thích thí nghiệm.

Bài 1. Viết sơ đồ quang hợp dạng chữ và chỉ rõ nguyên liệu, điều kiện, sản phẩm.

Lời giải: Nước + Carbon dioxide —(ánh sáng, diệp lục)→ Glucose + Oxygen. Nguyên liệu: nước, carbon dioxide. Điều kiện: ánh sáng, diệp lục. Sản phẩm: glucose, oxygen.

Bài 2. Một cây tạo ra 180 g glucose nhờ quang hợp. Tính khối lượng CO₂ cây đã hấp thụ, khối lượng nước đã dùng và khối lượng O₂ thải ra (C = 12, H = 1, O = 16).

Lời giải: M(C₆H₁₂O₆) = 180 g/mol nên số mol glucose = 180 : 180 = 1 mol. Theo phương trình 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂: n(CO₂) = n(H₂O) = n(O₂) = 6 mol.

  • m(CO₂) = 6 × 44 = 264 g
  • m(H₂O) = 6 × 18 = 108 g
  • m(O₂) = 6 × 32 = 192 g

Kiểm tra bảo toàn khối lượng: 264 + 108 = 372 g = 180 + 192 g.

Bài 3. Để tạo ra 0,5 mol glucose, cây thải ra bao nhiêu lít O₂ ở điều kiện chuẩn (25 °C, 1 bar)?

Lời giải: n(O₂) = 6 × 0,5 = 3 mol. Ở điều kiện chuẩn, 1 mol khí chiếm 24,79 lít nên V(O₂) = 3 × 24,79 = 74,37 lít.

Bài 4. Lấy một chậu cây để trong tối 2 ngày, sau đó dùng băng giấy đen che kín một phần lá rồi đưa ra ánh sáng vài giờ. Ngắt lá, tẩy diệp lục bằng cồn rồi nhỏ dung dịch iodine. Hiện tượng gì xảy ra?

Lời giải: Phần lá không bị che chuyển màu xanh tím vì có tinh bột tạo thành; phần lá bị che không chuyển màu xanh tím. Kết luận: lá chỉ tạo được tinh bột khi có ánh sáng. Bước để cây trong tối 2 ngày nhằm làm hết tinh bột có sẵn trong lá.

Câu hỏi thường gặp

Viết sơ đồ quang hợp như thế nào?

Nước + Carbon dioxide —(ánh sáng, diệp lục)→ Glucose + Oxygen. Theo cách viết cũ: Nước + Khí cacbonic → Tinh bột + Khí oxi.

Phương trình quang hợp là gì?

6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂, phản ứng cần ánh sáng và diệp lục.

Nguyên liệu của quang hợp là gì?

Nước (rễ hút từ đất) và khí carbon dioxide (lá lấy từ không khí qua khí khổng).

Sản phẩm của quang hợp là gì?

Glucose (chất hữu cơ, có thể chuyển thành tinh bột) và khí oxygen.

Quang hợp diễn ra ở bộ phận nào của cây?

Chủ yếu ở lá, trong lục lạp của các tế bào thịt lá.

Khí oxi trong quang hợp có nguồn gốc từ đâu?

Từ nước, do nước bị quang phân li trong pha sáng, không phải từ CO₂.

Kết luận

Viết sơ đồ quang hợp sẽ không còn khó nếu bạn nhớ khung “nguyên liệu → (điều kiện) → sản phẩm”: Nước + Carbon dioxide → (ánh sáng, diệp lục) → Glucose + Oxygen, tương ứng phương trình 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂. Hãy luôn kiểm tra số nguyên tử C, H, O ở hai vế, nhớ rằng O₂ sinh ra từ nước, và phân biệt rõ quang hợp tích lũy năng lượng còn hô hấp giải phóng năng lượng. Nắm chắc các ý này, bạn có thể làm tốt cả câu lý thuyết lẫn bài tập tính toán.

Tin mới nhất
tan-thuy-hoang-anime
Tần Thủy Hoàng anime: Kingdom có bao nhiêu mùa, nội dung
black-lagoon
Black Lagoon: nội dung, nhân vật, anime và manga
attack-on-titan-live-action
Attack on Titan live action: diễn viên, nội dung, đánh giá
dante-devil-may-cry
Dante Devil May Cry: tiểu sử, sức mạnh, vũ khí