Phương thức biểu đạt là cách người viết, người nói tổ chức ngôn ngữ để truyền đạt nội dung theo một mục đích giao tiếp nhất định. Chương trình Ngữ văn phổ thông dạy 6 cách thức biểu đạt chính: tự sự, miêu tả, biểu cảm, nghị luận, thuyết minh và hành chính – công vụ. Muốn xác định đúng hình thức biểu đạt của một đoạn văn, bạn chỉ cần trả lời câu hỏi: đoạn văn này viết ra để làm gì? Bài viết tổng hợp định nghĩa, dấu hiệu nhận biết, ví dụ và mẹo làm bài đọc hiểu.
Phương thức biểu đạt là gì?
Đây là cách thức sử dụng ngôn ngữ (lời nói hoặc chữ viết) sao cho phù hợp với mục đích giao tiếp. Cùng nói về một cơn mưa, nếu bạn kể lại chuyện mình bị ướt trên đường đi học thì đó là tự sự; nếu bạn vẽ lại bằng chữ những hạt mưa, bầu trời, mặt đường thì đó là miêu tả; còn nếu bạn giải thích vì sao có mưa thì đó là thuyết minh.
Vì vậy, cách thức biểu đạt không phụ thuộc vào đề tài mà phụ thuộc vào mục đích của người viết. Đây là kiến thức nền tảng trong các bài đọc hiểu từ lớp 6 đến lớp 12 và trong đề thi tốt nghiệp THPT môn Ngữ văn.
6 phương thức biểu đạt gồm những gì?
6 cách thức biểu đạt là kiến thức quan trọng trong môn Ngữ văn, giúp học sinh nhận biết cách truyền tải nội dung và ý tưởng trong văn bản. Mỗi phương thức có đặc điểm và dấu hiệu riêng, phù hợp với từng mục đích diễn đạt.
| Phương thức | Mục đích giao tiếp | Dấu hiệu nhận biết | Thể loại thường gặp |
| Tự sự | Kể lại sự việc, câu chuyện | Có nhân vật, sự việc nối tiếp nhau, có mở đầu – diễn biến – kết thúc | Truyện, tiểu thuyết, bản tin, hồi ký |
| Miêu tả | Tái hiện đặc điểm của người, vật, cảnh | Nhiều tính từ, từ láy, hình ảnh màu sắc, âm thanh, hình dáng | Văn tả cảnh, tả người, đoạn tả trong truyện |
| Biểu cảm | Bày tỏ tình cảm, cảm xúc | Từ ngữ cảm thán, câu cảm, đại từ “tôi”, “ta”, giọng điệu trữ tình | Thơ trữ tình, tùy bút, thư, văn biểu cảm |
| Nghị luận | Trình bày ý kiến, thuyết phục người đọc | Có luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng; từ ngữ như “vì vậy”, “tuy nhiên”, “có thể thấy” | Xã luận, bài phát biểu, văn nghị luận |
| Thuyết minh | Cung cấp tri thức khách quan về sự vật, hiện tượng | Số liệu, định nghĩa, phân loại, giải thích nguyên lí, giọng khách quan | Sách giáo khoa, bài giới thiệu, hướng dẫn sử dụng |
| Hành chính – công vụ | Giao dịch giữa cá nhân với cơ quan, tổ chức | Theo mẫu cố định, có quốc hiệu, tiêu ngữ, ngày tháng, chữ ký | Đơn từ, biên bản, hợp đồng, thông báo |
Tự sự là gì? Dấu hiệu và ví dụ
Tự sự là phương thức biểu đạt theo dạng trình bày một chuỗi sự việc, sự việc này dẫn đến sự việc kia, cuối cùng dẫn đến một kết thúc và thể hiện một ý nghĩa. Người kể có thể ở ngôi thứ nhất (xưng “tôi”) hoặc ngôi thứ ba.
- Dấu hiệu: có nhân vật, có cốt truyện, có các động từ chỉ hành động như “đi”, “gặp”, “nói”, “quay về”.
- Ví dụ: “Sáng hôm ấy, mẹ đưa tôi đến trường. Tôi nắm chặt tay mẹ, bước qua cánh cổng lớn rồi đứng lặng nhìn sân trường đông nghịt người.”
Đoạn trên kể lại một sự việc theo trình tự thời gian, nên phương thức chính là tự sự.
Miêu tả là gì? Dấu hiệu và ví dụ
Miêu tả là phương thức sử dụng ngôn ngữ để làm nổi bật đặc điểm, hình dáng và tính chất của sự vật, con người hoặc cảnh vật. Qua đó, người đọc có thể hình dung đối tượng một cách sinh động và cụ thể.
- Dấu hiệu: Sử dụng nhiều tính từ, từ láy gợi hình, gợi thanh cùng các biện pháp tu từ như so sánh và nhân hóa.
- Ví dụ: “Mặt hồ phẳng lặng như tấm gương khổng lồ, hàng liễu rủ thướt tha soi bóng xuống làn nước xanh biếc.”
Đoạn văn tập trung khắc họa hình ảnh, màu sắc và vẻ đẹp của cảnh vật, không kể các sự việc nối tiếp nên phương thức biểu đạt chính là miêu tả.
Biểu cảm là gì? Dấu hiệu và ví dụ
Biểu cảm là hình thức biểu đạt giúp người viết thể hiện tình cảm, thái độ và cảm xúc trước con người, sự vật hoặc hiện tượng. Phương thức này thường xuất hiện trong thơ trữ tình, tùy bút và những văn bản giàu cảm xúc.
- Dấu hiệu nhận biết: Sử dụng câu cảm thán, từ ngữ thể hiện cảm xúc như “thương”, “nhớ”, “ôi”, “biết bao”. Ngoài ra, hình ảnh ẩn dụ, tượng trưng cũng thường được dùng để truyền tải tâm trạng.
- Ví dụ: “Quê hương ơi, mỗi lần đi xa, lòng tôi lại nao nao nhớ mùi rơm rạ, nhớ tiếng mẹ gọi chiều.” Câu văn thể hiện tình yêu và nỗi nhớ quê hương của người viết.
Lưu ý khi làm bài đọc hiểu: Nếu văn bản sử dụng hình ảnh ẩn dụ để gửi gắm tình cảm, cách thức biểu đạt chính vẫn có thể là biểu cảm. Ẩn dụ chỉ là biện pháp tu từ, không phải hình thức biểu đạt.
Nghị luận là gì? Dấu hiệu và ví dụ
Nghị luận là phương thức sử dụng lí lẽ và dẫn chứng để trình bày, bảo vệ quan điểm hoặc phản bác một ý kiến khác. Mục đích là giúp người đọc hiểu và đồng tình với lập luận được đưa ra. Khi lấy tác phẩm văn học làm đối tượng bàn luận, đó là nghị luận văn học.
- Dấu hiệu: Có luận điểm rõ ràng, lập luận logic và dẫn chứng cụ thể. Thường sử dụng các từ nối như “bởi vì”, “do đó”, “không những… mà còn”.
- Ví dụ: “Đọc sách giúp con người mở rộng hiểu biết. Bởi lẽ, mỗi cuốn sách chứa đựng kinh nghiệm của nhiều thế hệ. Vì vậy, người thường xuyên đọc sách sẽ có góc nhìn sâu sắc hơn.”
Đoạn văn đưa ra quan điểm, giải thích bằng lí lẽ và kết luận để thuyết phục người đọc nên phương thức biểu đạt chính là nghị luận.
Thuyết minh là gì? Dấu hiệu và ví dụ
Thuyết minh là phương thức cung cấp thông tin chính xác, khách quan về đặc điểm, cấu tạo, nguyên lí hoặc công dụng của sự vật, hiện tượng. Nội dung thường được trình bày bằng giọng văn rõ ràng, trung tính.
- Dấu hiệu: Có định nghĩa, số liệu, cách phân loại, liệt kê cấu tạo hoặc hướng dẫn sử dụng.
- Ví dụ: “Chiếc quạt điện gồm 3 bộ phận chính: Động cơ, cánh quạt và lồng bảo vệ. Khi có dòng điện, động cơ quay và làm cánh quạt tạo ra luồng gió.”
Đoạn văn tập trung giới thiệu cấu tạo và nguyên lí hoạt động của quạt điện, không bộc lộ cảm xúc cá nhân nên cách thức biểu đạt chính là thuyết minh. Bạn có thể tham khảo bài mẫu hoàn chỉnh tại bài thuyết minh về cái quạt.
Hành chính – công vụ là gì? Dấu hiệu và ví dụ
Hành chính – công vụ là phương thức biểu đạt được sử dụng trong các hoạt động giao tiếp mang tính chính thức giữa cá nhân, tổ chức và cơ quan nhà nước. Nội dung thường nhằm trình bày đề nghị, nguyện vọng, thông báo hoặc ghi nhận sự việc theo quy định.
- Dấu hiệu nhận biết: Văn bản thường có quốc hiệu, tiêu ngữ, tên văn bản, ngày tháng, nơi nhận và chữ ký. Cách diễn đạt ngắn gọn, rõ ràng, chính xác, không sử dụng từ ngữ mang tính cảm xúc.
- Ví dụ: Đơn xin nghỉ học, biên bản họp lớp, giấy đề nghị, thông báo của nhà trường. Đây đều là những văn bản phục vụ mục đích giao tiếp và xử lý công việc chính thức.
Lưu ý khi làm bài đọc hiểu: Cần chú ý đến mục đích giao tiếp, hình thức trình bày và tính quy phạm của văn bản để xác định đúng phương thức hành chính – công vụ.
Cách xác định phương thức biểu đạt chính trong bài đọc hiểu
Bạn có thể xác định cách thức biểu đạt chính qua 3 bước sau:
- Xác định mục đích của đoạn trích: Đọc toàn bộ văn bản và tự hỏi tác giả muốn kể chuyện, miêu tả, bày tỏ cảm xúc, thuyết phục hay cung cấp kiến thức.
- Nhận diện dấu hiệu ngôn ngữ: Nhiều động từ hành động thường nghiêng về tự sự; nhiều tính từ gợi hình là miêu tả; từ ngữ giàu cảm xúc là biểu cảm; luận điểm và dẫn chứng là nghị luận.
- Đối chiếu với thể loại: Thơ trữ tình thường thiên về biểu cảm, truyện ngắn chủ yếu là tự sự, còn văn bản thông tin thường sử dụng thuyết minh.
Lưu ý khi làm bài: Nếu đề hỏi “các hình thức biểu đạt”, hãy nêu phương thức chính và những phương thức kết hợp. Nếu đề hỏi “cách thức biểu đạt chính”, chỉ cần xác định 1 phương thức nổi bật nhất.
Bài tập xác định phương thức biểu đạt có đáp án
Luyện tập qua các đoạn văn cụ thể là cách giúp học sinh ghi nhớ đặc điểm và phân biệt 6 cách thức biểu đạt. Dưới đây là những bài tập từ cơ bản đến nâng cao, kèm đáp án để bạn tự kiểm tra và củng cố kiến thức.
| Đoạn văn | Đáp án | Giải thích |
| “Năm ấy, làng tôi mất mùa. Cha lên thành phố làm thuê, mẹ ở nhà nuôi ba anh em.” | Tự sự | Kể sự việc theo trình tự, có nhân vật |
| “Cây phượng già tỏa tán rộng, những chùm hoa đỏ rực như lửa cháy trên nền trời xanh.” | Miêu tả | Tái hiện hình ảnh, màu sắc của cây phượng |
| “Ôi, những năm tháng học trò! Sao mà thương, mà nhớ đến thế!” | Biểu cảm | Câu cảm thán, bộc lộ cảm xúc trực tiếp |
| “Lười biếng là kẻ thù của thành công, bởi nó khiến con người bỏ lỡ cơ hội.” | Nghị luận | Nêu quan điểm kèm lí lẽ |
| “Rùa biển có thể sống trên 50 năm và di cư hàng nghìn km để đẻ trứng.” | Thuyết minh | Cung cấp thông tin khách quan |
| “Kính gửi: Ban Giám hiệu Trường THCS… Em tên là…, xin phép nghỉ học ngày…” | Hành chính – công vụ | Theo mẫu đơn, có người nhận |
Phân biệt phương thức biểu đạt với biện pháp tu từ và thể loại
Khi phân tích văn bản, học sinh thường nhầm lẫn giữa hình thức biểu đạt, biện pháp tu từ và thể loại. Tuy nhiên, mỗi khái niệm có chức năng riêng, giúp nhận diện mục đích, cách diễn đạt và hình thức của văn bản.
- Phương thức diễn đạt: Trả lời câu hỏi văn bản được viết ra nhằm mục đích gì. Các phương thức phổ biến gồm kể chuyện, miêu tả, bộc lộ cảm xúc, trình bày quan điểm hoặc cung cấp thông tin.
- Biện pháp tu từ: Cho biết tác giả sử dụng cách diễn đạt nào để tăng sức gợi hình, gợi cảm. Một số biện pháp thường gặp là so sánh, nhân hóa, ẩn dụ và điệp ngữ.
- Thể loại, thể thơ: Xác định văn bản thuộc dạng nào về hình thức và đặc điểm sáng tác, chẳng hạn thơ lục bát, thơ tự do, truyện ngắn hoặc tùy bút.
- Ví dụ minh họa: Một bài thơ lục bát sử dụng phép nhân hóa để thể hiện tình yêu quê hương có 3 yếu tố riêng biệt: Thể thơ là lục bát, biện pháp tu từ là nhân hóa và phương thức diễn đạt chính là biểu cảm.
Câu hỏi thường gặp về phương thức biểu đạt
Có bao nhiêu phương thức biểu đạt?
Có 6 phương thức biểu đạt chính được dạy trong chương trình Ngữ văn: tự sự, miêu tả, biểu cảm, nghị luận, thuyết minh và hành chính – công vụ.
Phương thức biểu đạt chính của thơ là gì?
Với thơ trữ tình, phương thức biểu đạt chính thường là biểu cảm. Một số bài thơ có cốt truyện (thơ tự sự, truyện thơ) có thể kết hợp tự sự và miêu tả, nhưng cảm xúc vẫn là mạch chính.
Làm sao phân biệt tự sự và miêu tả?
Tự sự kể sự việc diễn ra theo thời gian, có nhân vật hành động; miêu tả dừng lại ở đặc điểm, hình dáng, màu sắc của sự vật mà không có chuỗi sự việc nối tiếp.
Nghị luận và thuyết minh khác nhau thế nào?
Thuyết minh cung cấp kiến thức khách quan, không bày tỏ quan điểm; nghị luận nêu ý kiến riêng và dùng lí lẽ, dẫn chứng để thuyết phục người đọc đồng tình.
Một văn bản có thể có nhiều phương thức biểu đạt không?
Có. Hầu hết văn bản đều kết hợp nhiều phương thức, ví dụ truyện ngắn có tự sự, miêu tả và biểu cảm. Tuy vậy, luôn có một phương thức chủ đạo quyết định mục đích chính của văn bản.
Đơn xin nghỉ học thuộc phương thức biểu đạt nào?
Đơn xin nghỉ học thuộc phương thức hành chính – công vụ vì được viết theo mẫu, gửi đến cơ quan, tổ chức (nhà trường) để trình bày nguyện vọng.
Kết luận
Phương thức biểu đạt là cách dùng ngôn ngữ theo mục đích giao tiếp, gồm 6 loại: tự sự, miêu tả, biểu cảm, nghị luận, thuyết minh và hành chính – công vụ. Muốn làm đúng câu hỏi đọc hiểu, hãy xác định mục đích của đoạn văn trước, sau đó đối chiếu với dấu hiệu ngôn ngữ và thể loại. Luyện tập với bảng bài tập ở trên vài lần, bạn sẽ nhận diện cách thức biểu đạt nhanh và chính xác hơn.
Xem thêm:
